11 Eylül saldırıları: Dünyanın çehresini değiştiren saldırılar

El Kaide’nin 11 Eylül 2001’de ABD’de düzenlediği saldırıların üzerinden 25 yıl geçti. Yaklaşık 3 bin kişinin hayatını kaybettiği saldırılar, ABD’nin güvenlik politikalarından dış politikasına kadar geniş kapsamlı değişimlere yol açarken, saldırıların planlanmasından sorumlu tutulan bazı isimlerin yargı süreci ise hâlâ tamamlanmadı.

Amerikalılar, ABD’nin ve dünyanın siyasi güvenlik dengelerini değiştiren 11 Eylül saldırılarının 25. yıl dönümünü anıyor.

El Kaide tarafından gerçekleştirilen saldırılarda kaçırılan iki yolcu uçağı New York’taki Dünya Ticaret Merkezi’nin ikiz kulelerine, bir başka uçak Washington yakınlarındaki Pentagon’a yönlendirildi. Dördüncü uçak ise yolcuların müdahalesinin ardından Pennsylvania’nın Shanksville bölgesinde düştü.

Saldırılarda toplam 2 bin 977 kişi hayatını kaybetti. Kurbanlar arasında 90 ülkeden insanlar bulunurken, ABD vatandaşı olmayan yaklaşık 372 kişinin de yaşamını yitirdiği tahmin ediliyor.

ABD’nin güvenlik anlayışı değişti

11 Eylül saldırıları, ABD’nin güvenlik politikalarının yanı sıra günlük yaşamı da önemli ölçüde değiştirdi. Havalimanlarındaki güvenlik uygulamalarından dış politikaya kadar birçok alanda yeni düzenlemeler hayata geçirilirken, ABD Afganistan ve Irak başta olmak üzere farklı ülkelerde terör örgütlerine karşı uzun süreli askeri operasyonlar yürüttü.

El Kaide’nin ardından IŞİD ve diğer silahlı örgütlerle mücadele de ABD’nin bölgedeki politikalarının önemli unsurlarından biri haline geldi. Bu süreçte Afganistan, Irak, Suriye, Yemen, Somali ve Nijerya gibi ülkelerde yaşanan çatışmalarda yüz binlerce kişinin hayatını kaybettiği belirtilirken, toplam can kaybına ilişkin kesin bir rakam bulunmuyor.

Amerikalıların çoğu saldırıları hâlâ hatırlıyor

Ipsos tarafından yapılan son araştırmaya göre ABD’deki yetişkinlerin yaklaşık yarısı, kendilerine seçenek sunulmadan sorulduğunda 11 Eylül saldırılarını hayatlarının en önemli olayları arasında gösteriyor.

Ankete göre her 10 Amerikalıdan yaklaşık dokuzu saldırıların ülkeyi büyük ölçüde değiştirdiğini düşünüyor. Katılımcıların büyük bölümü saldırı haberini aldıkları sırada nerede olduklarını da hâlâ hatırladıklarını belirtiyor.

Buna karşın, yıl dönümü kapsamında herhangi bir anma etkinliğine katılmayı planlayanların oranı yaklaşık yüzde 10 seviyesinde. Anma etkinliklerine katılacakların en sık tercih ettiği yöntemlerin ise saygı duruşunda bulunmak ve bayrak asmak olduğu belirtiliyor.

New York, Pentagon ve Shanksville'de anma törenleri

Saldırıların hedef aldığı üç bölgede de 25. yıl dönümü dolayısıyla anma törenleri düzenlenecek.

New York’ta saldırılarda hayatını kaybedenlerin yakınları, 11 Eylül Anıtı’nın bulunduğu alanda bir araya gelerek kurbanların isimlerini okuyacak. Bu yıl önceki törenlerden farklı olarak yedi kez saygı duruşunda bulunulacak. Yeni eklenen saygı duruşu, saldırılarla bağlantılı hastalıklar nedeniyle daha sonraki yıllarda hayatını kaybedenlere ayrılacak.

Virginia eyaletinin Arlington kentindeki Pentagon ile Pennsylvania’daki 93 Sefer Sayılı Uçuş Ulusal Anıtı’nda da törenler yapılacak.

ABD Başkanı Donald Trump’ın New York’taki törene katılmayarak Pentagon’da konuşma yapması, Başkan Yardımcısı JD Vance’in ise Dünya Ticaret Merkezi’nin bulunduğu ve “Sıfır Noktası” olarak anılan alandaki törene katılması bekleniyor. Eski başkanlar Joe Biden, Barack Obama, Bill Clinton ve George W. Bush’un da New York’taki anmada yer alması bekleniyor.

Saldırılarda 67 İngiliz vatandaşı hayatını kaybetti

11 Eylül saldırılarında ABD dışındaki ülkeler arasında en fazla can kaybını Birleşik Krallık verdi. Saldırılarda 67 İngiliz vatandaşı yaşamını yitirdi.

Almanya’dan 11, İtalya’dan 10, İrlanda ve Polonya’dan 6’şar, Portekiz’den 5, Fransa ve Romanya’dan 4’er kişi hayatını kaybetti. İsveç ve İsviçre’den 2’şer kişi yaşamını yitirirken Belarus, Belçika, Litvanya, Moldova, Hollanda, Rusya, İspanya ve Ukrayna’dan da birer kişi öldü.

Dünya Ticaret Merkezi’nde faaliyet gösteren Amerikan finans şirketi Cantor Fitzgerald da saldırılarda 658 çalışanını kaybetti. Bu, saldırılarda tek bir şirketin verdiği en yüksek can kaybı olarak kayıtlara geçti.

Saldırıların planlayıcısı olduğu belirtilen isim hâlâ yargılanmadı

Uçakları kaçıran 19 saldırganın tamamı saldırılar sırasında öldü. Saldırganların 15’i Suudi Arabistan, ikisi Birleşik Arap Emirlikleri, biri Mısır ve biri Lübnan vatandaşıydı.

Saldırıların sorumluluğunu El Kaide üstlenirken, örgütün lideri Usame bin Ladin yaklaşık 10 yıl boyunca yakalanmadan yaşadı. Bin Ladin, 2011 yılında Pakistan’da düzenlenen ABD özel kuvvetler operasyonunda öldürüldü.

Bin Ladin’in ardından örgütün liderliğini üstlenen Eymen ez-Zevahiri ise 2022’de Kabil’de düzenlenen ABD insansız hava aracı saldırısında öldürüldü.

Saldırıların planlayıcısı olduğu belirtilen Halid Şeyh Muhammed ise 2003 yılında Pakistan’da yakalandı ve 2006’dan bu yana Guantanamo’da tutuluyor. Muhammed, 2 bin 977 kişinin öldürülmesiyle suçlanıyor.

Muhammed ile saldırı planına katılmakla suçlanan diğer sanıkların yargılanması ise yıllardır sonuçlanmadı. Bir ABD askeri hakimi, uzun süredir ertelenen davanın Haziran 2028’de başlamasına karar verdi.

Sanıkların suçlarını kabul etmeleri karşılığında ölüm cezası seçeneğinin kaldırılmasını öngören 2024 tarihli anlaşma ise daha sonra geçersiz kılındı.

Yargı sürecindeki gecikmelerin başlıca nedenlerinden biri, sanıkların CIA’in gizli gözaltı merkezlerinde gördüğü işkence sırasında elde edilen delillerin mahkemede kullanılıp kullanılamayacağına ilişkin anlaşmazlıklar oldu. Bu yöntemler arasında, kişinin boğuluyormuş hissine maruz bırakıldığı “waterboarding” uygulaması da yer aldı.

11 Eylül saldırılarının üzerinden çeyrek asır geçmesine rağmen, saldırıların ABD ve dünya üzerindeki siyasi, güvenlik ve toplumsal etkileri sürerken, davanın sanıklarıyla ilgili yargı süreci de henüz tamamlanmış değil.