ABD-İsrail’in İran Savaşı Dünyayı Sarsıyor: Küresel Dengeler Değişiyor

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik başlattığı askeri operasyon üçüncü haftasına girerken, çatışmanın etkileri yalnızca Ortadoğu ile sınırlı kalmıyor. Küresel enerji piyasalarından diplomatik dengelere, güvenlik politikalarından iç siyasi krizlere kadar birçok alanda domino etkisi yaratan savaş, uluslararası sistemin geleceğini de şekillendiriyor.

Reuters'ta Muhammed Aty imzasıyla yayınlanan kapsamlı bir analizde, savaşın seyri ve güncel etkilerinin yansimalari değerlendirildi. 

Uzmanlara göre, İran’ın fiilen Hürmüz Boğazı’nı kapatması petrol, doğalgaz ve gübre sevkiyatını durma noktasına getirerek küresel ekonomik sarsıntıyı hızlandırdı. Bu gelişme özellikle enerji ithalatına bağımlı ülkelerde ciddi endişelere yol açtı.

Ancak savaşın yarattığı en dikkat çekici tablo, dünya devletlerinin büyük bölümünün temkinli ve dengeli bir diplomasi izlemesi oldu.

Dünyanın Çoğu Ülkesi Taraf Seçmekten Kaçınıyor

Birçok hükümet savaşın sona ermesi çağrısı yaparken, ABD ve İsrail’i doğrudan eleştirmekten kaçınıyor.

Bunun başlıca nedenleri: Washington yönetimiyle ilişkileri zedeleme korkusu, bölgesel güvenlik riskleri, ekonomik etkiler ve iç kamuoyunun tepkisi

Buna rağmen bazı ülkeler daha açık bir tutum aldı. İspanya, Norveç ve Türkiye, ABD-İsrail saldırılarının uluslararası hukuku ihlal ettiği yönünde eleştirilerde bulunan ülkeler arasında yer aldı.

Uluslararası Düzenin Meşruiyeti Tartışılıyor

Savaşın bir diğer önemli sonucu, uluslararası hukuk tartışmalarının yeniden alevlenmesi oldu.

Birçok hukukçu ve diplomat, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının Birleşmiş Milletler Şartı’nda yer alan güç kullanma yasağını ihlal ettiğini savunuyor.

Ancak ABD’nin Avrupa ve Asya’daki müttefiklerinin büyük bölümü, bu konudaki eleştirilerini açıkça dile getirmekten kaçındı.

Bunun arkasındaki nedenlerden biri de Washington’un Ukrayna savaşındaki rolü. Birçok Avrupa hükümeti, ABD’nin Ukrayna’ya verdiği askeri desteğin zayıflamasından endişe ediyor.

Çin ve Rusya: İran’a Destek Var Ama Sınırlı

Savaşta İran’ın en önemli uluslararası ortakları sayılan Çin ve Rusya bile dikkatli bir politika izliyor.

Çin yönetimi ABD-İsrail saldırılarını sert şekilde eleştirdi ancak İran’a doğrudan askeri destek vermekten kaçındı.

Pekin’in öncelikleri arasında,Hürmüz Boğazı’ndan enerji akışının korunması, ABD ile ticari ilişkilerin zarar görmemesi ve yaklaşan Trump-Xi zirvesi yer alıyor.

Rusya ise retorik olarak İran’a destek verse de, Kremlin’in asıl hesaplarının Ukrayna savaşının gidişatı ve yükselen enerji fiyatlarından elde edeceği kazanç olduğu değerlendiriliyor.

İran’ın Komşularında Güvenlik Alarmı

Savaş İran’ın komşularında ciddi güvenlik kaygılarına yol açtı.

Pakistan

Pakistan için en büyük riskler şunlar:

İran’dan gelebilecek mülteci akını

İran’daki Beluç militanların Pakistan’daki isyancılarla birleşmesi ve ülkedeki Şii nüfus arasında ABD karşıtı protestoların büyümesi

ABD-İsrail saldırıları ve İran lideri Ali Hamaney’in öldürülmesi sonrasında Pakistan’da büyük protestolar düzenlendi ve güvenlik güçleri ile göstericiler arasında çatışmalar yaşandı.

Afganistan

Taliban yönetimi ise beklenenden daha sessiz bir tutum aldı.

Bunun başlıca nedenleri, Pakistan ile devam eden gerilim, ABD ile yeni bir kriz istememeleri ve İran ile ekonomik ilişkilerin korunması

İran, son yıllarda Afganistan’ın en önemli ticaret ortaklarından biri haline gelmişti.

Azerbaycan Zor Bir Dengede

Savaşın en hassas ülkelerinden biri Azerbaycan oldu.

Bakü yönetimi, İran ile sınır komşusu, İsrail’in önemli enerji tedarikçisi ve iki ülke ile de yakın ilişkiler sürdürüyor

Azerbaycan’dan İsrail’e giden petrol, zaman zaman İsrail’in petrol ithalatının yarısına kadar ulaşabiliyor.

Ancak savaş sırasında İran’dan geldiği iddia edilen bazı insansız hava araçları Azerbaycan’ın Nahçıvan bölgesinde hedeflere saldırdı ve siviller yaralandı.

Bakü yönetimi gerilimin büyümesini istemediğini açıkça vurguladı.

Avrupa Zor Bir Diplomatik Denge Kurmaya Çalışıyor

Avrupa Birliği ülkeleri ve NATO üyeleri de savaş karşısında bölünmüş durumda.

İngiltere ve Fransa bazı askeri destekler sağladı

ancak aynı zamanda savaşın genişlemesinden endişe ediyorlar

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, İran liderinin öldürülmesinin uluslararası hukuka aykırı olduğunu açıkladı.

Avrupa hükümetleri ayrıca İran’ın misilleme saldırılarının NATO ülkelerini hedef alması ihtimalinden de çekiniyor.

Enerji Krizi ve Küresel Ekonomik Şok

Savaşın en büyük etkilerinden biri enerji piyasalarında hissediliyor.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması nedeniyle petrol sevkiyatları büyük ölçüde durdu, doğalgaz ve gübre ticareti aksadı ve birçok ülkede enerji fiyatları hızla yükseldi

Bu durum özellikle Afrika ve Güneydoğu Asya’daki enerji ithalatçısı ülkeleri ağır şekilde etkiliyor.

Afrika ve Asya’da Ekonomik Alarm

Birçok Afrika ülkesi petrol stoklarının sınırlı olması nedeniyle ciddi ekonomik kriz riskiyle karşı karşıya.

Gübre tedarikindeki aksama ise tarım üretimini tehdit ediyor.

Güneydoğu Asya’da ise yakıt kıtlığı, deniz taşımacılığı riskleri, Orta Doğu’da çalışan milyonlarca işçinin güvenliği hükümetlerin en önemli endişeleri arasında.

Savaş Uzarsa ABD’nin Küresel Gücü Zayıflayabilir

Bazı ülkeler için savaşın uzaması stratejik fırsatlar da yaratabilir.

Özellikle Çin ve Rusya, ABD’nin: askeri kaynaklarının tükenmesi, küresel itibarının zayıflaması, Asya’daki askeri varlığının azalması gibi sonuçlar doğurabilecek uzun bir savaş ihtimalini dikkatle izliyor.

Dünya Barış İçin Bekliyor

Uzmanlara göre savaşın nasıl sona ereceği hâlâ belirsiz.

Ancak küresel düzeyde ortak bir görüş var:

Bu savaş ne kadar uzarsa, dünya ekonomisi ve uluslararası güvenlik sistemi o kadar büyük zarar görecek.