ABD'li milyarder yatırımcı Dalio: Hürmüz Boğazı Amerika’nın Küresel Hegemonyasının Sonu Olabilir

Dünyanın en büyük hedge fonlarından birini kuran ve küresel ekonomik sistem üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Ray Dalio, Orta Doğu’daki savaşın yalnızca bölgesel bir kriz olmadığını, küresel güç dengelerini değiştirebilecek bir kırılma noktası olabileceğini söylüyor.

Dalio’ya göre İran ile yaşanan çatışmanın merkezinde tek bir stratejik nokta bulunuyor: Hürmüz Boğazı

Dalio bu boğaz için şu tarihi benzetmeyi yapıyor:

“Hürmüz Boğazı’nı kontrol edememek Amerika için 1956’daki Süveyş Krizi’nin İngiltere için olduğu şey olabilir.”

Bu benzetmenin anlamını kavramak için önce tarihe bakmak gerekiyor.

1956 Süveyş Krizi: Bir imparatorluğun çöküş anı

1950’lere kadar dünya düzeninin merkezinde İngiltere bulunuyordu. Sterlin uluslararası ticaretin ana para birimiydi ve İngiliz donanması dünya deniz yollarını kontrol ediyordu.

Bu gücün en kritik noktalarından biri ise Süveyş Kanalı'ydı

Kanal Avrupa’nın petrol tedarikinin büyük bölümünü taşıyordu ve bu nedenle küresel ticaret için hayati bir arterdi.

1956’da Mısır lideri Gamal Abdul Nasır kanalı millileştirdi. Buna karşılık İngiltere, Fransa ve İsrail askeri operasyon başlattı. Tarih bunu Süveyş Krizi olarak kaydetti.

Askeri açıdan operasyon başarılıydı ancak siyasi açıdan tam bir felakete dönüştü. ABD ve Sovyetler Birliği Londra’ya baskı yaptı ve İngiltere geri çekilmek zorunda kaldı. Bu geri çekilme dünya için tek bir mesaj verdi:

İngiltere artık küresel süper güç değildi.

Sonrasında yaşananlar tarih kitaplarında açıkça görülür: Sterline olan güven sarsıldı, sermaye İngiltere’den kaçmaya başladı, sömürgeler bağımsızlık ilan etti ve kaçınılmaz son olarak İngiliz İmparatorluğu hızla çözülmeye başladı

Dalio’ya göre imparatorlukların çöküşü çoğu zaman askeri yenilgiden değil “algı kırılması”ndan başlar.

Bugün benzer bir stratejik düğüm noktası Orta Doğu’da bulunuyor. Hürmüz Boğazı dünya enerji sisteminin en kritik geçiş noktalarından biridir.Bu dar boğazdan küresel petrol ticaretinin yaklaşık %20’si, Körfez ülkelerinin petrol ihracatının büyük kısmı geçiyor.

Başta Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve Irak olmak üzere dünya petrol piyasasının önemli bir bölümünü tedarik eden ülkeler bu geçide bağımlı: Boğazın kapanması halinde petrol fiyatlarının hızla yükselmesi ve küresel ekonominin ciddi bir enerji kriziyle karşılaşması bekleniyor. 

Dalio’nun “500 yıllık imparatorluk döngüsü”

Dalio’nun analizinin temelinde 500 yıllık tarih araştırması bulunuyor. Ona göre büyük güçler genellikle aynı döngüyü yaşıyor:

Ekonomik ve askeri yükseliş, küresel ticaret ve finans sisteminin kontrolü ile başlayan süreç, aşırı borçlanma, yeni rakiplerin yükselişi, kritik bir jeopolitik meydan okuma ve güven kaybı ve sistemin çözülmesi ile sona eriyor.

Dalio bu süreci özellikle Principles for Dealing with the Changing World Order (Değişen Dünya Düzeniyle Başa Çıkma İlkeleri) başlıklı kitabında ayrıntılı şekilde anlatıyor

Bu modele göre imparatorlukların sonu genellikle kritik bir ticaret yolunun kontrolü üzerinden yaşanan krizle hızlanır.

Dalio, bu sürece tarihsel örnekler olarak, Portekiz İmparatorluğu, Hollanda ticaret imparatorluğu ve İngiliz İmparatorluğu'nu veriyor ve her birinin küresel ticaret yollarını kaybettiğinde güçlerini yitirdiğine dikkat çekiyor.

Dalio’nun kritik uyarısı: Güven kaybı domino etkisi yaratır

Dalio’nun en çok dikkat çeken tespiti finansal sistemle ilgili. Eğer bir süper güç, aşırı borçluysa ve askeri kontrolünü kaybetmiş görünüyorsa o zaman müttefikleri ve yatırımcıları güven kaybetmeye başlar.

Bu sürecin sonunda ise kaçınılmaz olarak tahviller satılır, rezerv para birimi zayıflar, sermaye başka ülkelere kayar ve yeni güç merkezleri ortaya çıkar.

Bu süreç İngiltere için sterlinin değer kaybetmesiyle başladı ve sonunda Londra’nın finansal gücü ciddi şekilde geriledi. 

Dalio’ya göre ABD’nin karşı karşıya olduğu riskler birkaç başlıkta toplanıyor:

Dev borç yükü: ABD kamu borcu yaklaşık 38 trilyon dolar seviyesinde ve Faiz ödemeleri yılda 1 trilyon doları aşmış durumda.

Uzayan savaşların yarattığı yorgunluk: Vietnam, Afganistan ve Irak savaşları ABD’nin askeri ve siyasi kapasitesini tartışmalı hale getirdi.

Küresel rakiplerin yükselişi: Çin ve Rusya gibi aktörler yeni bir çok kutuplu sistemin oluşmasına katkı sağlıyor.

Dalio’nun analizindeki en dikkat çekici cümlelerden biri şu: “Savaşta acıya dayanma kapasitesi, acı verme kapasitesinden daha önemlidir.” Bu noktada İran’ın stratejisinin savaşı uzatmak olabileceği değerlendiriliyor. Çünkü uzun ve maliyetli savaşlar demokratik toplumlarda siyasi baskı yaratabilir.

Dalio’ya göre Hürmüz krizinin sonucu dünya düzenini etkileyebilir.

Eğer ABD üstünlüğünü gösterirse dolar güçlenir, ABD tahvillerine talep artar, müttefikler Washington’a daha fazla yaklaşır, mevcut dünya düzeni devam eder. 
Ama aksi olur da eğer ABD başarısız görünürse dolar üzerindeki güven zayıflar, altın ve alternatif rezervler yükselir, yeni bloklar güç kazanır ve kaçınılmaz olarak çok kutuplu bir dünya hızlanır

Tarih bazen tek bir kriz anında yön değiştirir. 1956’da Süveyş Krizi İngiltere için böyle bir andı. Bugün ise bazı analistlere göre Hürmüz Boğazı benzer bir jeopolitik kırılma noktası olabilir.Dalio’nun uyarısı bu nedenle sadece Orta Doğu’daki bir savaşla ilgili değil. Bu aynı zamanda şu sorunun cevabı ile ilgili:

Amerikan yüzyılı devam edecek mi, yoksa dünya yeni bir güç dengesine mi girecek?