İran’ın Dini Lideri Ali Hamaney En Kritik Sınavında

Ali Hameney, 1989’dan bu yana İran’da devletin tüm erkleri üzerinde nihai otoriteye sahip. Hükümetin günlük işleyişi seçilmiş yetkililerce yürütülse de, özellikle ABD ile ilgili hiçbir önemli karar onun onayı olmadan alınmıyor.

Bu yılın başında patlak veren geniş çaplı protestolar, 1979’daki İslam Devrimi’nden bu yana görülen en sert müdahalelerden biriyle bastırıldı. Güvenlik güçlerinin müdahalesi binlerce kişinin hayatına mal oldu. Hamaney, göstericilerin “yerlerine konulması gerektiğini” söylemişti.

Bölgesel Etki Zayıfladı

Son yıllarda İran’ın bölgesel nüfuzu ciddi darbe aldı. 7 Ekim 2023’te İran destekli Hamas’ın İsrail’e saldırısının ardından başlayan Gazze savaşı, Tahran’ın diğer müttefiklerini de hedef haline getirdi.

Lübnan’da Hizbullah zayıflarken, Suriye’de Beşar Esad yönetiminin devrilmesi İran’ın bölgesel etkisini sınırladı. İsrail ve ABD’nin geçen yıl İran’ın nükleer ve füze tesislerine düzenlediği saldırılar da caydırıcılık kapasitesine ağır darbe vurdu.

Washington şimdi Tahran’dan balistik füze programından vazgeçmesini istiyor. Ancak Hamaney, İsrail’e karşı elde kalan tek caydırıcı unsur olarak gördüğü füzeler konusunda geri adım atmayı reddediyor.

“Kahramanca Esneklik”

Her ne kadar Batı’ya karşı ideolojik olarak sert bir çizgi izlese de Hamaney, rejimin bekası söz konusu olduğunda taktik manevralar yapabiliyor.

2013’te dile getirdiği “kahramanca esneklik” kavramı, 2015’te İran’ın altı dünya gücüyle imzaladığı nükleer anlaşmaya verdiği temkinli desteğin de temelini oluşturdu. Anlaşma yaptırımların hafifletilmesini sağlamıştı. Ancak ABD Başkanı Donald Trump 2018’de anlaşmadan çekilerek ağır yaptırımları yeniden devreye soktu. İran ise nükleer programındaki kısıtlamaları aşamalı olarak ihlal etti.

Güç Yapısının Temeli: Devrim Muhafızları

Hamaney’in iktidarının en önemli dayanağı İran Devrim muhafızları Ordusu (IRGC) ve yüz binlerce gönüllüden oluşan Besic güçleri. 2009’daki seçim protestolarından 2022’de Mahsa Emini’nin ölümünün ardından patlak veren gösterilere kadar birçok dalga bu yapılar tarafından bastırıldı.

Ayrıca doğrudan Hamaney’in kontrolündeki Setad adlı yarı-devlet finans imparatorluğu, milyarlarca dolarlık varlığıyla rejimin ekonomik ve güvenlik ağını besliyor.

Devrimden Zirveye

1939 doğumlu Hamaney, Şah döneminde defalarca tutuklandı ve işkence gördü. 1981’de bombalı suikast girişiminden sağ kurtuldu ancak sağ kolu felç kaldı. İran-Irak savaşı (1980-88) sırasında savunma alanında önemli roller üstlendi ve devrim muhafızlarıyla yakın ilişkiler kurdu.

Karizmatik lider Ruhullah Humeyni’nin 1989’daki ölümünün ardından sürpriz bir şekilde Dini Lider seçildi. Dini otorite açısından selefi kadar güçlü görülmese de, yıllar içinde güvenlik aygıtını merkezileştirerek iktidarını sağlamlaştırdı.

Carnegie Endowment’tan Karim Sadjadpour, Hamaney’i “zayıf bir cumhurbaşkanından başlangıçta zayıf bir dini lidere ve son 100 yılın en güçlü beş İranlısından birine dönüşen” bir figür olarak tanımlıyor.

En Kritik Dönemeç

Bugün Hamaney; ağır yaptırımlar, ekonomik kriz, iç huzursuzluk ve ABD’nin askeri tehdidiyle karşı karşıya. Diplomatik görüşmeler sürse de, füze programı ve nükleer faaliyetler konusundaki katı tutumu yeni bir çatışma riskini artırıyor.

İran’ın geleceği ve Orta Doğu’daki güç dengesi, 86 yaşındaki liderin ideolojik kararlılığı ile pragmatik hesapları arasındaki dengeye bağlı görünüyor.