Veysel Güneş: Bir Dili Konuşabilmek ile O Dilde Yaşayabilmek Arasında

İsrail’de Arapça, Türkiye’de Kürtçe ve dil hakkı üzerine bir değerlendirme,

Bir dil ne zaman gerçekten özgürdür?

Evde konuşulabildiğinde mi? Şarkısı söylenip kitabı basıldığında mı? Televizyonda duyulduğunda ya da okulda haftada birkaç saat öğretildiğinde mi?

Yoksa bir çocuk matematiği, tarihi, coğrafyayı kendi diliyle öğrenebildiğinde; bir yurttaş devletin kapısını çaldığında kendi diliyle karşılık bulabildiğinde; o dil okulda, mahkemede, üniversitede ve kamusal hayatta görünür olduğunda mı?

Dil tartışmalarında çoğu zaman birbirine karıştırılan temel mesele belki de budur:

Bir dilin serbest olması ile o dilin kamusal bir statüye sahip olması aynı şey değildir.

Bu ayrımı görmek için birbirinden oldukça farklı iki ülkeye, İsrail ve Türkiye’ye bakmak öğretici olabilir. İsrail vatandaşı Filistinli/Arapların Arapçayla ilişkisi ile Türkiye’deki Kürtlerin Kürtçeyle ilişkisini karşılaştırmak, yalnızca iki ülkenin hukukunu değil, “dil hakkı” dediğimiz şeyin ne anlama geldiğini de düşünmemizi sağlar.

Burada önemli bir ayrımı baştan yapmak gerekir: Gazze veya Batı Şeria’daki Filistinlilerden değil, İsrail vatandaşlığına sahip Filistinli/Arap nüfustan söz ediyoruz. Çünkü farklı hukuki statülerdeki toplulukları aynı düzlemde karşılaştırmak bizi yanıltır.

Aynı yurttaşlık, farklı anayasal çerçeveler

İlk bakışta iki ülkede benzer bir durum vardır.

İsrail’in Arap vatandaşları oy kullanabilir, parlamentoya seçilebilir, siyasi partilerde yer alabilir ve ülkenin siyasal hayatına katılabilirler.

Türkiye’deki Kürtler de Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları olarak aynı bireysel siyasal haklara sahiptir.

Fakat bireysel yurttaşlık haklarından kolektif kimliğin anayasal statüsüne geçtiğimizde iki farklı modelle karşılaşırız.

İsrail, kendisini açıkça Yahudi halkının ulus devleti olarak tanımlar. 2018 tarihli Temel Yasa, İsrail Devleti’nde ulusal kendi kaderini tayin hakkının Yahudi halkına özgü olduğunu belirtir.

Türkiye Anayasası ise etnik toplulukları ayrı anayasal kimlikler olarak tanımlamaz; vatandaşlığı, “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmü üzerinden tarif eder.

Bu nedenle her iki ülkeyi incelerken bireysel yurttaşlık hakları ile kolektif kimliğin hukuki statüsünü birbirinden ayırmak gerekir.

Dil meselesi bu ayrımın en görünür olduğu alanlardan biridir.

Arapça: Devlet dili değil, “özel statülü” dil

İsrail’in 2018 tarihli Temel Yasası İbraniceyi devletin dili olarak belirlerken Arapçaya “özel statü” tanır. Üstelik bu düzenlemenin Arapçanın yasa öncesinde sahip olduğu fiilî konumu ortadan kaldırmayacağını da belirtir.

Bu ayrım önemlidir.

Arapça İbraniceyle aynı anayasal statüde değildir; fakat sıradan bir yabancı dil konumunda da değildir.

Bunun kamusal hayatta karşılıkları vardır. Arapça devlet kurumlarının çeşitli alanlarında görünürdür; mevzuatın Arapça çevirileri yayımlanır, yargıda dil erişimini sağlayan mekanizmalar vardır ve Arap nüfusa yönelik ayrı bir eğitim sistemi bulunmaktadır.

Asıl dikkat çekici fark ise okulda ortaya çıkar.

İsrail’deki Arap eğitim sisteminde Arapça yalnızca çocuğa öğretilen bir “yabancı dil” ya da seçmeli ders değildir. Eğitim hayatının kurumsal dillerinden biridir. Arap öğrenciler aynı zamanda İbraniceyi de öğrenirler.

Çocuk böylece kendi dilini okulun dışında bırakmadan devletin hâkim dilini de öğrenir.

Türkiye ile karşılaştırıldığında temel ayrım burada belirginleşir.

Kürtçe: Konuşulan ve öğretilebilen, fakat genel eğitim dili olmayan bir dil

Türkiye’de Kürtçenin kamusal konumu geçmiş dönemlere kıyasla önemli ölçüde değişmiştir.

Bugün Kürtçe kitap basılabiliyor, müzik ve yayın yapılabiliyor, üniversitelerde Kürt dili üzerine akademik çalışmalar yürütülebiliyor. Devlet okullarında “Yaşayan Diller ve Lehçeler” kapsamında Kürtçe seçmeli ders olarak da öğretilebiliyor.

Bunlar küçümsenmemesi gereken değişimlerdir.

Fakat hukuki sınır da açıktır.

Anayasa’nın 3. maddesi devletin dilinin Türkçe olduğunu belirtir. 42. madde ise Türkçeden başka hiçbir dilin Türk vatandaşlarına eğitim ve öğretim kurumlarında ana dili olarak okutulamayacağını ve öğretilemeyeceğini hükme bağlar.

İşte karşılaştırmanın düğüm noktası burada ortaya çıkar:

Bir dili öğrenmek başka, o dil aracılığıyla öğrenmek başka bir şeydir.

Bir Kürt çocuk Kürtçeyi seçmeli ders olarak öğrenebilir. Fakat devletin genel eğitim sistemi içinde matematiği, fen bilimlerini, tarihi veya coğrafyayı Kürtçenin eğitim dili olduğu bir okulda okuyamaz.

İsrail’deki Arap çocuk açısından ise Arapça yalnızca öğrenilecek derslerden biri değildir; Arap eğitim sisteminin kurumsal dilidir. Bunun yanında İbraniceyi de öğrenir.

Bu nedenle iki ülke arasındaki farkı “birinde azınlık dili serbest, diğerinde yasak” gibi kaba bir cümleyle açıklamak doğru değildir.

Mesele çok daha katmanlıdır.

Dil özgürlüğü ile dil hakkı aynı şey mi?

Bir insanın kendi dilinde şarkı söyleyebilmesi özgürlüktür.

Kitap yayımlayabilmesi de. Çocuğuyla kendi dilinde konuşabilmesi de.

Fakat devlet okulunda o dille eğitim görebilmek başka bir düzeydir. Devlet kurumunda, mahkemede veya belediyede o dilin kurumsal bir karşılığının bulunması da başka.

Bu nedenle dil meselesini en az üç düzeyde düşünmek gerekir:

Dili kullanma özgürlüğü, dili öğrenme hakkı ve dilin kurumsal statüsü.

Türkiye’de Kürtçenin bugünkü durumunu da bu ayrım üzerinden değerlendirmek daha sağlıklı görünüyor.

“Kürtçe yasaktır” demek bugünkü hukuki ve toplumsal gerçekliği açıklamaz.

Fakat “Kürtçe konusunda artık bir sorun yoktur” demek de tablonun önemli bir bölümünü dışarıda bırakır.

Kürtçe bugün konuşulabilen, yayımlanabilen, öğretilebilen ve akademik olarak çalışılabilen bir dildir; ancak Türkçenin yanında anayasal veya genel kamusal statüye sahip değildir ve devletin genel eğitim sisteminde eğitim dili konumunda bulunmaz.

İsrail’deki Arapçanın durumunu da idealize etmemek gerekir. Arapça “özel statülü” bir dil olmakla birlikte İbraniceyle aynı anayasal konuma sahip değildir. Arap yurttaşların eğitim, ekonomi ve kamu kaynaklarına erişimi konusunda da İsrail toplumunda uzun yıllardır tartışılan eşitsizlikler vardır.

Dolayısıyla mesele hangi ülkenin “daha iyi” olduğu değildir.

Daha anlamlı ve doğru soru şudur:

Devlet, yurttaşının ana dilini özel hayatına ait bir kültürel miras olarak mı görüyor; yoksa onu kamusal hayatın meşru dillerinden biri olarak da kabul ediyor mu?

Hukuk maddelerini bir an için bırakalım.

İki çocuk düşünelim.

Biri İsrail vatandaşı Arap bir ailenin çocuğu.

Diğeri Türkiye vatandaşı Kürt bir ailenin çocuğu.

Her ikisinin de evinde konuşulan dil, devletin çoğunluk dilinden farklı.

İlk çocuk okula girdiğinde Arapça yalnızca evinden getirdiği bir dil değildir. Okulda da karşılığı vardır. Eğitim sistemi o dili kurumsallaştırmıştır. Çocuk kendi dilinde eğitim hayatına katılırken İbraniceyi de öğrenir.

Kürt çocuk ise farklı bir dil düzeniyle karşılaşır.

Evinde Kürtçenin Kurmancî ya da Dimilî (Zazakî/kirdkî) lehçesiyle konuşuyor olabilir. Fakat okulun eğitim dili Türkçedir. Kürtçe belirli sınıflarda seçmeli ders olarak karşısına çıkabilir; ancak matematiğin, fenin, tarihin ya da coğrafyanın dili hâline gelmez.

Belki onlarca hukuk maddesinden daha açıklayıcı olan sahne budur.

Çünkü dil hakkının gerçek anlamı yalnızca anayasa kitaplarında değil, çocuğun sınıfa girdiği sabah başlar.

Tahtada hangi dil yazılıdır?

Öğretmen hangi dilde soru sorar?

Çocuk bildiğini hangi dilde anlatabilir?

Ve belki daha önemlisi:

Çocuk, evinden getirdiği dili okul kapısında bırakmak zorunda mıdır?

Bir dilin geleceği nerede kurulur?

Bir dil yalnızca evde yaşarsa kamusal gücünü zamanla kaybedebilir.

Çünkü modern dünyada dilleri kuşaktan kuşağa taşıyan yalnızca aile değildir.

Okul taşır. Üniversite taşır. Edebiyat taşır. Medya taşır. Bilim taşır. Hukuk ve kamu kurumları taşır.

Bir dil fizik, hukuk, felsefe, tıp ve teknoloji konuşabiliyor mu? Yeni kavramlar üretebiliyor mu? Çocukların eğitim hayatında yalnızca “öğrenilen dil” değil, “öğrenmenin dili” olabiliyor mu?

Dil hakkının sınırlarını belki de bu sorular belirliyor.

İsrail’deki Arapça ile Türkiye’deki Kürtçeyi karşılaştırmanın asıl anlamı da burada yatıyor.

Çünkü mesele yalnızca insanların hangi dili konuşabildiği değildir.

Bir dilin var olması başka şeydir.

Özgürce konuşulabilmesi başka. Devlet tarafından tanınması başka.

Bir çocuğun o dille geleceğini kurabilmesi ise bambaşka bir şeydir.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Nerina Azad'ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.