'İran’da Ekonomik Öfke ve Zayıflayan Bir Rejim'

2009, 2017, 2019 ve 2022 yıllarında İran’da yaşanan büyük protestolar rejimi sarsmıştı, ancak nihayetinde Devletin en üst düzey lideri Ayetullah Ali Hamaney’in İslami Devrim Muhafızları (IRGC) ve Basij milisleri aracılığıyla bastırıldı. Bu güçler, kendi vatandaşlarını öldürmekten ve dövmekten çekinmiyor.

Önümüzdeki günler, 28 Aralık’ta başlayan son protestoların Hamaney’in 36 yıllık iktidarını sarsacak bir dalga olup olmayacağını veya önceki protestolarla aynı akıbeti mi paylaşacağını belirleyecek.

Bu sefer protestocuların öncekilere kıyasla iki büyük avantajı var.

Birincisi, rejimin askeri gücü onlarca yılın en düşük seviyesinde.

İsrail, Haziran 2025’te Tahran’ı vurduktan sonra Hamaney, nükleer programının çoğunu, balistik füzelerinin yarısını, hava savunmasının %80’ini kaybetti ve 30’dan fazla üst düzey asker ve IRGC komutanı hayatını kaybetti. Ayrıca, son günlerde IDF tarafından IRGC ve Basij’e de özel darbeler indirildi.

Bu saldırılar arasında ünlü Evin Cezaevi’nin vurulması, bazı mahkumların kaçmasına yardımcı olunması ve İran İslam Cumhuriyeti’nin 1.500 mahkumu başka yerlere nakletmek zorunda kalması da vardı.

Son olarak, Hamaney savaş boyunca büyük ölçüde gizlendi ve bu da onun mutlak kontrol sahibi olduğu imajına zarar verdi.

Bu anlamda, Hamaney hem fiziksel olarak (baskıcı gücünün birçok unsuru kaybolmuş durumda) hem de psikolojik olarak (algılanan statüsü açısından) en zayıf konumunda.

İkincisi, protestolar geniş çaplı ekonomik sorunlar nedeniyle başladı ve bu sorunlar rejimin Şii destekçilerini ve siyasi eğilimleri etkileyen önemli gruplardan olan bazar esnafını da kapsıyor.

Bu, bazı protestoların sadece Sünniler, Kürtler, reformistler ve rejimin daha zayıf muhalifleriyle sınırlı olduğu önceki dönemlerden farklı.

Halk yüksek akaryakıt fiyatları, enflasyon ve su kesintisi nedeniyle protesto ediyor.

Başka bir deyişle, protestocuların taleplerine kimse karşı çıkmıyor ya da şikayetlerini geçersiz görmüyor.

Bütün bu faktörler nedeniyle, Hamaney şu ana kadar IRGC ve Basij baskısını kullanmaya başlamış olsa da, baskılar önceki protesto dönemlerindeki kadar şiddetli değil.

Buna rağmen, rejim değişikliği olasılığının bu sefer bile düşük olduğunu düşündüren birçok neden var.

Merkezi lider yok
Mevcut protestoların merkezi bir lideri veya figürü yok.
Bu, belirli bir hedefe ulaşmayı zorlaştırıyor.

Sadece halka açık alanlarda protesto yapmak ve belirli bir program veya hedef olmadan eylemde bulunmak genellikle büyük bir başarı getirmez.

Ayrıca protestolar yaygın olsa da, nispeten küçük boyutlu.

Henüz yüz binlerce kişiyi veya buna yakın kitleleri kapsayan protestolar yaşanmadı.

Protestocular, rejimi devirmek istiyorlarsa önümüzdeki günlerde sayıları çok daha yüksek olmalı ve momentumlarını korumalı.

Savaşın etkisi
Paradox olarak, İsrail ile savaş veya sonrası Hamaney’in elini güçlendirmiş olabilir.

Savaşın 24 Haziran 2025’te sona ermesinin ardından Hamaney ve destekçileri kontrolü kaybetme korkusu yaşamıştı.

O an değerlendirilebilseydi, Hamaney çok daha zayıf olabilirdi.

Ancak Hamaney, ne uluslararası ne de iç güçlerin onu devirmeye çalışmadığını görünce, son yılların en geniş ve en acımasız baskılarından birini başlattı.

Birçok rejim muhalifi öldürüldü, İşkence edildi veya belirsiz süreliğine gözaltına alındı.

Büyük ihtimalle bu, bu sefer merkezi bir liderin olmamasının nedenlerinden biri.

Protestolarda bazarın yer alması faydalı olsa da, bu ilk kez olmuyor ve önceki dönemlerde de bazen sonuç değiştirmemişti.

Protestocuların, IRGC ve Basij baskılarından korunmak için İran ordusunun bazı unsurlarını kendi taraflarına çekmeleri gerekecek.

Hamaney, ilk haftayı bekleyip protestolar hakkında kamuya açıklama yapmadan önce onları analiz etmek ve ekonomik öfkeye karşı bir esneklik/sempati göstermek istedi.

Görünüşe göre şimdi bir baskı başlatacak ve bazı İran askeri unsurların ilk kez protestoculara katılması belirleyici olabilir.

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran protestolarına müdahale edeceğine dair yorumları bazı kesimlerce ciddiye alınıyor. Ancak Trump, 29 Aralık’ta yaptığı açıklamada, Hamaney’in muhtemelen protestoculara baskı yapacağını belirterek rejim değişikliği olasılığının düşük olduğunu ima etti ve müdahale sinyali vermedi.

Evet, Trump Haziran 2025’te üç İran nükleer tesisini bombalamıştı.

Ama o dönemde İsrail aslan payını üstlenmişti; İran radar ve hava savunmasını yok etti.

İsrail’in İran’da rejim değişikliği planı yok ve Trump tek başına Amerikan askerlerini İran’a karşı riske atacak durumda.

Trump’ın Venezuela ile çatışmasını, ABD’nin bölgedeki sessiz ama istikrarlı uyuşturucu savaşına karşı bir misilleme olarak sunduğu görülüyor.

Ortadoğu’da demokrasi veya devlet inşası için benzer bir adım atması olası görünmüyor.

Tüm bu faktörler, protestolar açısından önümüzdeki günlerin kritik olduğunu gösteriyor.

Ya protestolar boyut, odak, liderlik kazanacak ve bazı askeri destekler alacak, ya da rejimin daha sert bir baskısı ile karşılaşacak ve tıpkı önceki protestolar gibi zamanla sönümlenecek.