İran’da rejim korku ile zor arasında

İran’da ulusal para biriminin çöküşüyle başlayan protestolar, son iki haftada hızla rejim karşıtı gösterilere dönüşerek ülke genelinde yayılırken, Tahran yönetimi şimdiye kadarki en zor iç krizlerden biriyle karşı karşıya bulunuyor. Gösteriler büyürken, İran liderliği sert baskının maliyeti ile kontrolü kaybetme riski arasında hassas bir denge kurmaya çalışıyor.

İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, cuma günü yaptığı konuşmada protestocuları “vandallar” ve “sabote ediciler” olarak nitelendirerek, ABD Başkanı Donald Trump’ın çıkarlarına hizmet ettiklerini savundu. Hamaney, rejimin geri adım atmayacağını vurgularken, açıklamalarının tonu ve zamanlaması dikkat çekti.

Son 12 gecede Tahran, Meşhed, İsfahan, Şiraz, Ahvaz, Kirmanşah ve Tebriz başta olmak üzere onlarca şehirde eş zamanlı gösteriler düzenlendi. Bu ölçekte ve yaygınlıkta bir protesto dalgası, 2009’daki Yeşil Hareket’ten bu yana ilk kez görülüyor. Bazı gözlemcilere göre mevcut protestolar, coğrafi yayılım açısından önceki hareketleri dahi geride bırakmış durumda.

Norveç merkezli İran İnsan Hakları örgütüne göre cuma günü itibarıyla protestolarda en az 51 kişi hayatını kaybetti. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA) ise şimdiye kadar 2 bin 200’den fazla kişinin gözaltına alındığını bildirdi.

Gösteriler sürerken ABD Başkanı Donald Trump, İran yönetimine yönelik sert uyarılarını artırdı. Trump, “Protestoculara ateş açarsanız, biz de ateş açarız” ifadelerini kullanarak, İran’ın ciddi bir krizle karşı karşıya olduğunu söyledi. Trump’ın bu çıkışları, önceki dönemlere kıyasla Tahran üzerindeki baskıyı artıran yeni bir unsur olarak değerlendiriliyor.

Uzmanlara göre ABD’den gelen bu açık tehditler protestocuları cesaretlendirirken, İran’daki karar alıcıları da tedirgin ediyor. Sosyal medyada paylaşılan görüntülerde bazı göstericilerin “Pehlevi bizim kralımız, Trump bizim destekçimiz” sloganları attığı görülüyor. Sürgündeki muhalif isim Rıza Pehlevi’nin protesto çağrıları da geniş yankı bulmuş durumda.

Rejim cephesinde ise güvenlik dili sertleşiyor. Devrim Muhafızları “hoşgörü olmayacağı” uyarısında bulunurken, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi “sabote edicilere merhamet edilmeyeceğini” açıkladı. Savcılık makamları ise protestocuları “Allah’a savaş açmak” anlamına gelen moharebe suçlamasıyla tehdit ediyor; bu suçlama geçmişte idamlarla sonuçlanmıştı.

Baskı adımlarının bir parçası olarak İran genelinde internet neredeyse tamamen kesildi. Bağlantı oranları yüzde 1’in altına düşerken, mobil hatlar ve sabit telefonlarda da ciddi kesintiler yaşandı. Uluslararası insan hakları kuruluşları bu durumu sert biçimde eleştirdi.

Yetkililer, protestoları ABD, İsrail ve sürgündeki muhalif grupların yönlendirdiğini savunurken, devlet televizyonu olayları “terör eylemleri” olarak yansıtmaya başladı. Ancak bu söylem, gösterilerin temelinde yatan ekonomik ve toplumsal hoşnutsuzluğu perdeleyemiyor.

Analistlere göre Tahran’ın önünde iki riskli seçenek bulunuyor: Sert bir bastırma girişimi, uluslararası yaptırımları ve olası dış müdahaleyi tetikleyebilir; yumuşak bir yaklaşım ise protestoların daha da güçlenmesine yol açabilir. Özellikle ABD’nin Venezuela lideri Nicolas Maduro’ya yönelik son hamlesi, İran yönetimi için caydırıcı bir örnek olarak görülüyor.

İran, geçmişte daha büyük protestoları bastırmayı başarmış olsa da, derinleşen ekonomik kriz, artan uluslararası baskı ve protestoların ülke geneline yayılması, bu kez rejimin manevra alanını ciddi biçimde daraltmış durumda. Tahran’ın önümüzdeki günlerde atacağı adımlar, yalnızca protestoların değil, İran’ın siyasi geleceğinin de seyrini belirleyebilir.