Mustafa Uzun: Kürt dili Farsçanın bir lehçesi mi yoksa kendi başına bağımsız bir dil mi?

Birkaç hafta önce,  Türkiye de , Kim milyoner olmak ister programında sorulan Çapraz kelimesinin ardından, Kürtçenin sol ve sağ kelimeleri sosyal medyada oldukça tartışıldı. Tartışmaya katılan birçok Türk, bu kelimelerin Farsça kelimeler olduğunu söyledi. Bazı Kürtler de hayır, bunlar Kürtçe kelimelerdir dedi. Yine bazı Türkler Kürt dilinin Farsçanın bir lehçesi olduğunu ve bu nedenle, tüm Kürtçe kelimelerin özünde Farsça kelimeler olduğunu  iddia etti. . Kürtlere karşı düşmanlık nedeniyle, Türkiye'de bir Kürtçe kelime sorulduğunda, bir çok Türk, Kürt dili uzmanı, dilbilimci ve filolog oluyor:

 Kürtlerin bir millet olmadığını ve dillerinin Farsçanın bir lehçesi olduğuna, Kürt dilinin yüz veya iki yüz Farsça, Arapça ve Türkçe kelimeden oluştuğuna inanan milyonlarca insan var.

Genel olarak, Türk toplumu Kürt diline ve Kürt halkına olumsuz, düşmanca bir şekilde bakıyor. Türk toplumunun bu Kürt karşıtlığının en büyük nedeni şüphesiz Türk devletinin politikasıdır.

Bilindiği üzere, Türk devleti, kuruluşundan (29/10/1923) bugüne kadar tüm kurumlarıyla vatandaşlarını Kürtlerin varlığına karşı eğitmiş ve yetiştirmiştir. Devletin ideolojisini benimsemiş sözde bilim adamları da, Kürt dilinin Farsçanın bir lehçesi olduğuna dair Türk toplumunda böyle bir algı yaratmışlar.

Bu makalenin amacı Türk toplumunun Kürt diline bakışını analiz etmek olmadığı için, soruma geri dönmek istiyorum: Çep (sol) ve rast (sağ) kelimeler Kürtçe mi, yoksa Farsça mı? Veya:

Kürtçe, Farsçanın bir lehçesi mi, yoksa bağımsız bir dil mi?

Farsça ve Kürtçe’yi iki bağımsız dil yapan farklılıklar hakkında yazmadan önce, bu dillerin ortak noktaları hakkında birkaç şey söylemek istiyorum:

Kürtçe ve Farsça, Hint-Avrupa dil ailesinin İran koluna ait, birbirinden bağımsız ve akraba iki dildir.

Farsça: Hint-Avrupa dil ailesinin Güneybatı İran koluna aittir.

Kürtçe: Hint-Avrupa dil ailesinin Kuzeybatı İran koluna aittir.

Bu nedenle, bu iki dildeki birçok kelime benzerdir ve aynı anlama gelir. Ayrıca, Kürtçe ve Farsça, Beluçça, Peştuca, Osetçe'deki birçok kelime Proto-İranca kökenlidir ve birbirine benzer. Bu ortak kelimelere Proto-İranca kelimeler denir. Dilbilimde, Proto-İranca terimi, Kürtçe, Farsça, Peştuca, Beluçça, Osetçe, Talış ve günümüzde konuşulan diğer diller için kullanılır. Bu dillerin kökeni de Medce, Avesta ve Eski Farsça dillerine kadar uzanmaktadır. Bu diller aynı kökten geldiği için, bu dillerin kelimeleri ve gramer yapıları büyük ölçüde benzerdir.

Örneğin, Dest (El) kelimesi:

Kürtçe: dest, Farsça: Dest, Beluçça: dest, Tacikçe: dest, Peştuca: Lest, Avestaca: zasta; zaste

Goşt (Et) kelimesi:

Kürtçe: goşt, Farsça: gosht, Beluçça: gosht, Tacikçe: gosht, Talikaca: gosht,

Darice: gusht, gohsht, Avestaca: gao, ayrıca Avestaca dilinde gao kelimesi inek ve sigir anlamına gelir.

 Hesp (At)kelimesi:

Kürtçe: hesp, Farsça: asb, Tacikçe, esp, Beluci: asp, Dari: asb, Avestan: aspa, espe

Yek (Bir) kelimesi:

Kürtçe: yek, Farsça: yek, Beluci: yak, Peştuca: yek, Tacikçe: yek, Dari: yek, Avestan: yek.

Çep (Sol) Kelime:

Kürtçe: çep, Farsça: çep, Beluçça: çep, Dari: çep, Peştuca: çap, Tacikçe: çep, 

Rast (Sağ) Kelime:

Kürtçe: rast, Farsça: rast, Beluçça: rast, Tacikçe: rast, Peştuca: rast, Peştuca: rast, Pehlevice: rast, Avestaca: rast

Binlerce Proto-İran dilinden birkaç kelimeyi örnek olarak yazdım. Örneklerden de görülebileceği gibi, bu kelimelerin kökeni Avestaca, ve Pehlevice  dillerine dayanmaktadır. Bu nedenle, hiç kimse şöyle iddia edemez: Rast ve çep kelimelerinin kökeni Farsça, Kürtçe, Beluçça, Tacikçe veya başka bir dildir : Çünkü bu kelimeler Proto-İran dilinin ortak kelimeleridir.

Dilbilimde bu durum çok doğaldır ve aynı aileye ait tüm dillerde açıkça görülmektedir. Latince kökenli diller gibi: İspanyolca, İtalyanca, Portekizce, Roman dilleri, Fransızca, Katalanca. Konuşmada birbirlerini anlamazlar, ancak ortak kökenleri nedeniyle birçok kelimeleri benzerdir veya aynı kelimeleri içerir.

Dilbilimde, aynı dilin lehçelerini ve iki farklı dili birbirinden ayırmak, dilbilimciler için büyük zorluklardan biridir. Aynı aileden iki dilin iki bağımsız dil mi yoksa birinin diğerinin lehçesi mi olduğunu belirlemeye yalnızca belirli kriterler yardımcı olur.

Şimdi, dilbilimcilerin iki dili birbirinden ayıran ve onları iki bağımsız dil yapan bazı kriterlere bakalım.

İki bağımsız dilin varlığını kanıtlayan en temel kriterler şunlardır:

1. Konuşurken birbirini anlamak

Bu, dilbilimin en temel teknik ölçüsüdür. İki farklı topluluğun konuşmacılarının birbirlerini anlayıp anlayamadıklarını, birbirlerini az anlayıp anlamadıklarını veya hiç anlamadıklarını gösterir. Eğer konuşmacılar birbirlerini az anlıyorlarsa veya çok az anlıyorlarsa, bu toplulukların dilleri iki farklı dil olarak kabul edilir.

Örneğin: Türkçe ve Almanca, Rusça ve Kürtçe, Arapça ve Yunanca. Bu dillerin konuşmacıları birbirlerini anlamadıkları için, farklı diller olarak kabul edilirler. (İstisna: İsveççe, Norveççe ve Danimarkça konuşanlar çoğunlukla birbirlerini anlayabilirler, ancak siyasi nedenlerle ayrı diller olarak kabul edilirler.)

Bir Farsça konuşanın bir Kürtçeyi ne kadar anlayabileceğini veya bir Kürtçe konuşanın bir Farsça konuşanı ne kadar anlayabileceğini göstermek için birkaç cümle örnek olarak yazacağım:

Farsça: 

         Îmşem mey camê yek menî xahem kerd

             Xod re be do camê mey genî xahem kerd

             Evvel sê talaqê eql û dîn xahem kerd

             Pes doxtorê rez ra be zanî xahem kerd   (Omer Xeyyam)

Kürtce :

            Îşev ez ê ji meyê têra dilê xwe vexwim

            Ezê kedeh bi kedeh, xwe ji meyê xenî bikim

             Peşî ez ê hiş û dîn, bi sê telakan berdim

             Paşê ez ê bi keça rezan re bizewicim.       (Omer Xeyyam)

Türkce:                             

Bugün bir kadeh şarap içtim

Allah kadehime bereket versin

Önce aklımı ve dinimi terk ettim

Sonra asmanin kiziyla evlendım       

  (Omer Xeyyam)

Bir Kürt, Ömer Hayyam'ın şiirinin bu birkaç dizesini Farsça dinlese veya okusa, hiçbir şey anlamazdı; aynı şekilde, bir Fars da bu dizeleri Kürtçe dinlese veya okusa, şiirdeki Kürtçe kelimelerin hiçbirini anlamazdı.

Elbette, siyasi (devletsizlik, standart bir devlet dilinin olmaması) ve coğrafi (mesafe) nedenlerle aynı dilin farklı lehçelerini konuşanların birbirlerini anlamadığı bazı istisnalar vardır. Örneğin: (Kürtçenin Sorani ve Zazaki lehçeleri, İsveç'in Sami dili, Rusya ve Norveç'in Sami dili, Mandarin, Kantonca ve Çin'in Wu dili), aynı dilin farklı lehçelerini konuşsalar bile, birbirleriyle konuşurken birbirlerini iyi anlamazlar.)

2. Dilbilgisel ve Yapısal Farklılıklar:

Farsça ve Kürtçe yapısal olarak benzer olsa da,

fonoloji ve morfoloji açısından Kürtçe ve Farsça arasında o kadar büyük farklılıklar vardır ki, bu farklılıklar tek başına Farsça ve Kürtçenin iki ayrı ve bağımsız dil olduğunu göstermektedir. Şimdi bu farklılıkları birkaç örnekle göstereceğim:

a- (Fonetik) Kürtçenin Farsçadan ayıran özelliği, Kürtçede bazı ünsüzlerin nefesli (hilmî, bihilm) ve nefessiz (nehilmî, bêhilm) olmasıdır. Ancak, bu nefessiz sesler (nehilmî, bêhilm) Farsçada mevcut değildir.

Örneğin: Kürtçe.,

Hilmî  (hişk, sert)                                  Nehilmî (Nerm, yumuşak)

Ç . çar, çay, çira,çal                                 çal, çem , çav, çiya

K . ken,  kêr, kund, ker                             ker,  ku,  kur, kanî,

P . pir, per , pel , par                                  par, pênc, pêlav,pê

T . tev, ter, teng, ta                                     ta, tîr, tarî,  têr

Yukarıdaki örnekte de görülebileceği gibi, Ç, K, P ve T gibi sesli harflerin telaffuzunu ayırt etmek için nefes (bihilm, hişk) ve nefessiz (bêhilm, nerm) sesleri kullanılır. Yani, Ç, K, P ve T harfleri, nefes ve nefessiz yardımıyla kelimeye göre iki ses olarak telaffuz edilir.

Kürt dilinin Farsça fonetiğinden ayıran bazı fonetik özelliklerine dair bu bilgilerden sonra, Kürt dilinin Farsça gramerinden ayıran bazı gramer özelliklerine göz atalım.

b) Zayende Cinsiyet(Erkek/Kadın):

Kürtçe dilbilgisel cinsiyeti (erkek ve kadın arasındaki ayrım) korurken, Farsça bu özelliği kaybetmiştir.

Kürtçe'de (Kurmanci) tüm isimler dilbilgisel cinsiyetlerine göre sınıflandırılır. Ancak Farsça'da isimler için dilbilgisel cinsiyet yoktur. Örneğin, Kürtçe ve Farsça ya bakalım:

Kürtçe                                        Farsça

Kurdî                                           Farisî

Lawê min  (Oglum)                    Pesar- e man                          

Keça min    (Kizim)                    Doxtar-e man

Ava sar    (soguk su)                 Ab - e sard 

Şeva Tarî   (Karanlik gece)        Şeb- e tarîk

Çiyayê bilind  (Yuksek dag)        Kuhe-e boland

Zêrê zer   (Sari altin)                  Tala- e zerd

Mala mezin    (Buyuk ev)          Khāne-ye bozorg

Xaniyê Roşan  (Roşan in evî)   Khane-ye Roshan  

 Xaniyên bilind (Yuksek evler)         Khaneh-haye boland

Örneklerde de görülebileceği gibi, Kürtçede (Kurmanci) eril isimler ê harfiyle, dişil isimler ise a harfiyle çekimlenir ve her iki cinsiyetten isimlerin çoğu ên edatıyla çekimlenir. Bu edatlar (a, ê ve ên) ismin cinsiyetini, sayısını ve aşinalık veya aşinalık eksikliğini gösterir. Ancak Farsçada gramer cinsiyeti olmadığı için, kelimeleri çekerken sadece e veya yê harfi kullanılır.

c. Ergativ:

Kürtçeyi (Kurmanci) Farsçadan ayıran bir diğer önemli özellik şudur: Kürtçe (Kurmanci) yarı ergatif bir dildir, Farsça ise akuzatif bir dildir.

Kürtçe, geçmiş zaman cümlelerinde ergatif bir yapı kullanır (özne, nesne ve fiile göre şekil değiştirir), Farsça ise isim-akuzatif (doğru) sırasını izler.

Ergatif yapı yalnızca geçmiş zamanda bulunur; şimdiki veya gelecek zamanda bulunmaz. Bazı örnekler:

Dema niha:  (Şimdiki zaman)

Kurmancî                        Farisî

Ez sêvê dixwim               Man sîb mîxor-am.  

Dema borî: (Gecmiş zaman)

Min sêv xwar                 Man sîb xord- am

Min sêv xwarin              Man sib ha ra xord a

Farsçada özne (Man) ve fiil zamanı, zaman değişse bile her zaman özneye bağlı kalır. Ancak Kürtçede, geçmiş zamandaki geçişli cümlelerde özne (Min) ve fiil çekimlenir.

3. Dilbilgisi ve Sözlük, ve Edebiyat

Kürt dilinin bağımsız bir sözlüğü ve dilbilgisi vardır ve Farsça da kendi sözlüğü ve dilbilgisi olan bağımsız bir dildir. Her iki dilde de zengin bir edebiyat yazılmıştır. Farsçadan Kürtçeye ve Kürtçeden Farsçaya birçok roman, şiir ve bilgi kitabı çevrilmiştir.

Yazılı Kürt edebiyatından bazı örnekler:

Eli Hariri (1009-1080) Şairdir ve Kürtçe şiirler yazmıştır. Têt adlı şiiri Kürtler arasında çok ünlüdür.

Feqiyêk Teyran (1560-1640) Kürtçe eserleri arasında şunlar yer alır:

Şeyh Senan, Hespê reş, Kıseyê Bersiyayî

Melaye Ciziri (1567-1641) En ünlü eseri Divan'dır.

Ehmedê Xanî (1651-1707) En ünlü eseri Memû Zîn'dir.

4. Siyasi, Coğrafi ve Tarihi Sınırlar:

Bilindiği üzere, Kürt ülkesi Kürdistan, Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile bölünmüş ve her bir parçası Türkiye, Irak, Suriye ve İran gibi devletlerin sınırları içinde kalmıştır. Başka bir deyişle, tüm Kürtler tek bir ülkenin sınırları içinde yaşamamaktadır ve çoğu Farsça bile bilmiyorlar. İstatistiklere göre İran'daki Kürtlerin sayısı yaklaşık 15-18 milyondur. Kürtler geniş bir coğrafyada yaşıyor ve sayıları yaklaşık 80 milyondur. Tarihsel olarak, Kürtler ve Persler tüm bilimsel kaynaklarda iki farklı millet olarak tanımlanmıştır. Örneğin:

MÖ 400 yılında yazılan "On Bin Kişinin Dönüşü" adlı kitabında Yunan yazar Kesenof, Pers-Yunan Savaşı'ndan ve aynı kitapta Kürt halkının cesaretinden ve savaşçı ruhundan da bahseder.

Herodotos (MÖ 400), Med İmparatorluğu'ndan ve Medler ile Asurlular arasındaki savaştan bahseder.

Strabo - ‘‘Geographika (Coğrafya - MÖ 1. yüzyıl): Antik coğrafyacı Amasyalı Strabo, Mezopotamya'nın dağlık bölgesinde yaşayan halklardan “Gordyaei” veya “Korduene” halkı olarak bahseder ve bu bölgeyi günümüz Botan/Cizre bölgesiyle ilişkilendirir.’’

‘‘Kârnâmag-î Ardaşîr-î Bâbakân (MS 6. yüzyıl): Sasani İmparatorluğu'ndan kalma bu Orta Farsça (Pahlavi dili) metin, kurucu hükümdar Ardaşîr ile “Kürtlerin Kralı” (Madig) arasındaki savaşları ve mücadeleleri anlatır.’’ Bu metin, "Kürt" (Kurdan) adının doğrudan geçtiği en eski edebi belgelerden biridir.

Erken İslam Kaynakları (9.-10. Yüzyıllar) El-Baladhuri - Futuh el-Buldān (9. Yüzyıl): İslam fetihlerini anlatan en eski tarihçilerden biri olan Baladhuri, Irak'ta Müslüman ordularının Kürt (Ekrad) kabileleriyle karşılaşmalarını anlatır.

Irak ve Anadolu ve imzalanan barış antlaşmaları.’’

‘’El-Mesudi - Muruj el-Dahab (Altın Çayırlar - 10. Yüzyıl): Ünlü Arap coğrafyacı ve tarihçi Mesudi, Kürtlerin kökenlerini, yaşadıkları coğrafyayı ve kabile yapılarını ayrıntılı olarak anlatan, onları bağımsız bir halk olarak gösteren en önemli erken kaynaklardan biridir.’’

Kısacası, ne siyasi sınırlar, ne Kürdistan'ın coğrafyası, ne herhangi bir tarihsel kriter ve ne de dilbilgisel kriterler, Kürtlerin ve Farsların tek bir millet olduğunu gösterebilir. Ayrıca İran devleti, Türkiye Cumhuriyeti’nin aksine Kürtleri, Kürt olarak kabul ediyor ve yaşadıkları bölgenin ismini de resmi olarak Kürdistan eyaleti olarak tanımlıyor. Özetlersem ; Kürtler kendilerine Kürt derler ve dilleri Kürtçedir. Ve Farslar da Kürtleri bağımsız bir millet ve dillerini bağımsız bir dil olarak adlandırırlar.

Umarım bu makale, Kürt dilinin ‘’Fars dilinin bir lehçesi’’ olduğunu söyleyenlerin Kürt diline bilimsel olarak bakmalarına yardımcı olur.

Kaynak:

1.Farsça-Kürtçe Dilbilgisi Nezir Ocak Sitav Yayınlari

2. Kürt Kimliği Vakfı

3. Kürt ve Farsça Filoloji REDDIT 29 Haziran 2025

4. Kürt Tarihi Vikipedi

5. Ezafeya Kurmanci Celal Sonmez 2026 09 20

6. Zimannas Kurmanci Yazısının Dilbilimsel Soruları

Not: Bu makale Kürtçeden çevrilmiştir.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Nerina Azad'ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.