Iraklı Kürt siyasetçilerden İran ile Kürt muhalefeti arasında barış süreci girişimi

Başurlu (Kürdistan Bölgesi) Kürt siyasetçiler, İran’ın Irak Kürdistan Bölgesi’ne yönelik yeni saldırılarını önlemek ve İran ile Rojhılatlı Kürt muhalefet partileri arasındaki çatışmayı sona erdirmek amacıyla Tahran yönetimiyle görüşmeler yürütüyor. Middle East Eye’ın (MEE) haberine göre, girişimi kamuoyuna duyuran isim, Kürdistan Yurtseverler Birliği (YNK) lideri Bafel Talabani oldu.

Talabani, pazartesi günü Koye’de düzenlenen Ortadoğu Araştırma Enstitüsü (MERI) forumunda yaptığı açıklamada, İranlı yetkililerle kapsamlı görüşmeler yürütüldüğünü ve sürecin uzun zaman alabileceğini söyledi. Önerinin, Türkiye hükümetinin Ekim 2024’te PKK’nin silahsızlandırılması ve feshi hedefiyle başlattığı süreçle benzerlik taşıyabileceğini ifade etti.

Talabani, geçen ay Tahran’ı ziyaret ederek İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin de aralarında bulunduğu yetkililerle görüşmüştü. Ancak İran Dışişleri Bakanlığının görüşmeye ilişkin açıklamasında herhangi bir barış sürecinden söz edilmedi. Açıklamada, iki ülke arasındaki güvenlik anlayışı çerçevesinde ortak sınırların güvenliğini sağlamak için işbirliğinin güçlendirilmesi gerektiği vurgulandı.

Rojhılatlı Kürt muhalefet partileri ise MEE’ye yaptıkları açıklamalarda yeni bir diyalog girişiminden haberdar olmadıklarını bildirdi veya konu hakkında yorum yapmaktan kaçındı.

Rojhılatlı Kürt partileri girişimden haberdar değil

Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK) üyesi bir isim, İran ile Kürtler arasında diyalog için henüz bir zemin bulunmadığını belirterek Tahran yönetimine güvenmediklerini söyledi.

PAK temsilcisi, geçmiş deneyimlerden ders çıkardıklarını belirterek İran yönetiminin siyasi manevralar ve yerine getirilmeyen vaatler yoluyla kendilerini yönlendirmesine izin vermeyeceklerini ifade etti.

Sol çizgideki Komala grubunun genel sekreter yardımcısı Fariba Mohammadi de Kürdistan Komala Partisi’ne herhangi bir diyalog önerisi ulaşmadığını, İran’dan veya üçüncü bir taraftan bu yönde bir iletişim kurulmadığını söyledi.

Mohammadi, yaklaşık yarım asırdır Kürt haklarını ihlal etmekle, Kürdistan’ı askerileştirmekle ve binlerce genç Kürdü idam etmekle suçladığı İran yönetimiyle diyalog koşullarının oluşturulmasının kolay olmayacağını belirtti. Bununla birlikte, kendilerinin ve diğer Kürt muhalefet partilerinin müzakereyi hiçbir zaman reddetmediğini, diyaloğu siyasi mücadelenin yöntemlerinden biri olarak gördüklerini kaydetti.

İran’ın saldırıları ve güvenlik kaygıları

Tahran ile Bağdat, Mart 2023’te İranlı Kürt muhalefet gruplarının sınır hattından uzaklaştırılması ve silahsızlandırılması konusunda bir anlaşma imzalamıştı. İran yönetimi, bu grupları 2022’de ülkede başlayan Jina Emini  protestolarını kışkırtmakla suçlamış ve  Kürdistan Bölgesi’ndeki hedeflere insansız hava araçlarıyla saldırılar düzenlemişti.

Rûdaw’ın aktardığı bilgilere göre, Iraklı, Kürt ve İranlı yetkililerin 19 Ekim’de Rojhılatlı Kürt muhalefet gruplarının Kürdistan Bölgesi’ndeki varlığını görüşmek üzere bir araya gelmesi bekleniyor.

Yeni diyalog önerisi, ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyonun 30 Eylül’de Irak’tan çekilmesinin ardından gündeme geldi. Koalisyonun çekilmesiyle Kürdistan Bölgesi’nin hava savunması konusunda daha savunmasız kaldığı yönünde kaygılar dile getirildi. İran, çekilmenin ardından İranlı Kürt partilerini üç kez insansız hava araçlarıyla hedef aldı. Saldırılardan biri MERI forumunun düzenlendiği Koye’de gerçekleşti.

Rojhılatlı Kürt muhalefet gruplarının bir bölümü 1980’lerden bu yana Kürdistan Bölgesi’nde sürgünde faaliyet gösteriyor. Şubat ayının sonlarında, ABD ile İran arasındaki savaş başlamadan önce beş grup İran Kürdistanı Siyasi Güçler Koalisyonu’nu oluşturdu; Komala da mart ayında koalisyona katıldı.

ABD Başkanı Donald Trump, mart ayının başında İranlı Kürtlerin İran’a karşı bir saldırı başlatmasına destek verebileceğini söylemiş, ancak daha sonra bu açıklamasından geri adım atmıştı. İsrail basınında da savaşın ilk döneminde Türkiye’nin, ABD ve İsrail destekli olduğu öne sürülen bir İranlı Kürt harekâtını engellediğine ilişkin haberler yayımlanmıştı.

Kürdistan Bölgesi Başkanı Neçirvan Barzani ise MERI forumunda yaptığı konuşmada, Suriye ve Türkiye’de olduğu gibi İran’daki Kürtler açısından da fırsatlar bulunduğunu söyledi. Barzani, Tahran’daki görüşmelerinde bu konunun sürekli gündeme geldiğini belirtti.

İran ile yaşanan savaş sırasında Kürdistan Bölgesi’ne 1.000’den fazla füze ve insansız hava aracı saldırısı düzenlendi. Saldırılarda, 19’u Rojhılatlı Kürt muhalefet partilerinin üyesi olmak üzere 32 kişi hayatını kaybetti. İranlı yetkililer, İranlı Kürt gruplarını hedef alan saldırıları savundu.

Neçirvan Barzani ise savaş sırasında İranlı Kürt muhalefetinin tutumunu eleştirerek, açıklamalarının ve sosyal medya faaliyetlerinin İran’a geçiş hazırlığı yapıldığı izlenimi yarattığını söyledi. Bu durumun Kürdistan Bölgesi’ni ciddi bir tehlikeyle karşı karşıya bıraktığını belirten Barzani, YNK  ile Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDP) savaşın ilk gününden itibaren sınırı askeri güçlerle kontrol ederek böyle bir planı engellediğini belirtti

Geçmişteki müzakereler suikastlar ve başarısız girişimlerle sonuçlandı

İran ile Rojhılatlı (Doğu Kürdistan) Kürtler arasında müzakere girişimleri daha önce de gündeme geldi. 13 Temmuz 1989’da Viyana’da İranlı yetkililerle görüşmeler sırasında İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDP-İ) lideri Abdurrahman Qasımlo öldürüldü. Partinin eski liderlerinden Sadık Şerefkendi de 17 Eylül 1992’de Berlin’de düzenlenen suikastta hayatını kaybetti.

2011’de ise PKK ile bağlantılı Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK) ile İran arasında ateşkes anlaşmasına varıldı. Anlaşma kapsamında İran’ın Kürt siyasi tutukluların idamını durdurması, PJAK’ın da saldırılarını sona erdirmesi öngörüldü.

İranlı Kürt analist ve PJAK’ın eski dış ilişkiler sorumlusu Şamal Bişir, Neçirvan Barzani’nin geçmişte İranlı Kürt partileri ile Tahran arasında temas kurulmasına aracılık ettiğini hatırlattı. Bişir’e göre, yeni bir sürecin öncülüğünü PJAK üstlenebilir; ancak bunun, Abdullah Öcalan ile Türkiye devleti arasında yürütülen sürecin seyrine bağlı olması muhtemel.

Bişir, Öcalan’ın bu konuyu DEM Parti heyetiyle görüştüğüne ve Bafel Talabani ile Neçirvan Barzani’nin PJAK ile İran arasında arabuluculuk yapmasını önerdiğine ilişkin işaretler bulunduğunu söyledi. Öcalan’ın onay vermesi halinde PJAK’ın İran’la böyle bir süreci yürütmede öncü rol üstlenebileceğini ifade etti.

MERI forumunda konuşan DEM Parti Eş Genel Başkanı Tuncer Bakırhan da Türkiye’deki sürece benzer bir yol izlenmesi halinde İran’ın kendi sorunlarını çözebileceğini söyledi.

Ancak eski Peşmerge Bakanlığı Genel Sekreteri Cabbar Yaver, İran açısından böyle bir sürecin Türkiye’dekinden daha karmaşık olacağını belirtti. Yawar’a göre Ankara’nın karşısında tek bir örgüt bulunurken İran, PJAK, Komala, KDP-İ, Xebat ve diğer gruplardan oluşan parçalı bir muhalefetle karşı karşıya.

Yaver, grupların yakın zamanda bir koalisyon kurmuş olmasına rağmen aralarında önemli görüş ayrılıkları bulunduğunu ve İran’ın müzakere edebileceği tek bir muhatabın olmadığını söyledi. PJAK’ın tek başına müzakerelere katılması durumunda ise İran Kürdistanı Siyasi Güçler Koalisyonu’nun birliğinin zarar görebileceği değerlendirmesinde bulundu.

İran’ın tutumu belirleyici olacak

ABD merkezli Foreign Policy Araştırma Enstitüsü’nün  yerleşik olmayan kıdemli araştırmacısı ve Kürtler konusunda uzman Mohammed A. Salih, sürecin ilerleyip ilerlemeyeceğinin büyük ölçüde İran yönetiminin tutumuna bağlı olduğunu belirtti.

Salih, Kürtlerin taleplerinin yeni olmadığını ve açık biçimde ortaya konduğunu söyledi. Bu talepler arasında Kürtlerin dil ve kültür haklarının tanınması, siyasi faaliyet ve barışçıl toplanma özgürlüğünün güvence altına alınması ve anlamlı bir özyönetim hakkının sağlanması bulunuyor.

Salih’e göre Tahran, bu talepleri karşılamaya gerçekten istekli olduğunu gösterir ve siyasi diyaloğun yürütülebileceği güvenilir koşullar oluşturursa, sürecin geleceğine ilişkin temkinli bir iyimserlik için zemin oluşabilir.