KSC raporu: Kürt illerinde bölgesel eşitsizlik sürüyor

Kürt Çalışmaları Merkezi’nin 2017 ve 2025 verilerini karşılaştırdığı rapora göre, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki 16 ilin tamamı sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasının son kademesinde yer aldı. Bölge, Türkiye ortalamasına sınırlı ölçüde yaklaşırken İstanbul ile arasındaki gelişmişlik farkı arttı.

Kürt Çalışmaları Merkezi (KSC), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2017 ve 2025 yıllarında yayımlanan Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE) araştırmalarını karşılaştırarak “Eşitsizlik Bölgesi’nde Değişim ve Süreklilik” başlıklı raporunu yayımladı.

Yaklaşık sekiz yıllık dönemi inceleyen rapor, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki illerde bazı ekonomik göstergelerin iyileştiğini ancak bölgesel eşitsizliklerin devam ettiğini ortaya koydu.

Rapora göre Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şırnak, Van ve Urfa’nın tamamı SEGE-2025 araştırmasında altıncı ve son gelişmişlik kademesinde yer aldı. Söz konusu 16 il, Türkiye genelindeki sıralamanın son 16 basamağını paylaştı.

Ağrı, Muş ve Urfa son üç sırada

SEGE-2025 sıralamasında Ağrı 81’inci, Muş 80’inci, Urfa ise 79’uncu sırada yer aldı. Böylece sosyo-ekonomik gelişmişlik bakımından Türkiye’nin son üç sırasındaki illerin tamamı bölgede bulundu.

Rapora göre bölgedeki 16 ilin Türkiye’nin diğer 65 iliyle arasındaki ortalama gelişmişlik puanı farkı 1,683’ten 1,582’ye geriledi. Buna karşılık bölge ile İstanbul arasındaki puan farkı 5,40’tan 5,69’a yükseldi.

Bölgedeki 16 ilin 11’inin SEGE puanı artarken 5’inin puanı düştü. Sıralamada ise 8 il yükseldi, 8 il geriledi.

Batman en fazla ilerleme kaydeden il oldu

Batman, 2017-2025 döneminde SEGE puanını 0,395 artırarak bölgedeki iller arasında en fazla ilerleme kaydeden kent oldu. Batman, Türkiye sıralamasında 72’nci sıradan 67’nci sıraya yükseldi.

Raporda, kentteki ilerlemenin özellikle imalat sanayisi ve üretim kapasitesindeki gelişmeyle bağlantılı olduğu belirtildi. Batman, imalat sanayisi iş yeri oranında Türkiye genelinde 8’inci, imalat sanayisi istihdamının toplam istihdam içindeki payında ise 10’uncu sırada yer aldı.

Bununla birlikte raporda yüksek işsizlik, düşük istihdam ve mali göstergelerdeki zayıflıkların sürdüğüne dikkat çekildi. Sanayi kapasitesindeki artışın gelir ve sosyal göstergelerde aynı ölçüde iyileşme sağlamadığı kaydedildi.

Şırnak, SEGE puanını 0,291 artırarak 81’inci sıradan 78’inci sıraya yükseldi. Bingöl 0,223, Mardin 0,222 ve Diyarbakır 0,193 puanlık artış kaydetti.

Urfa altı sıra geriledi

Rapora göre Urfa, SEGE puanı 0,175 düşerek en fazla gerileme yaşayan il oldu. Kent, 2017’de 73’üncü sıradayken 2025’te 79’uncu sıraya geriledi.

Muş’un SEGE puanı 0,093, Ağrı’nın puanı ise 0,074 azaldı. Adıyaman ve Iğdır da puanı düşen iller arasında yer aldı.

Diyarbakır bölgedeki iller arasında ilk sırada

Diyarbakır, SEGE puanını -1,074’ten -0,881’e yükselterek Türkiye sıralamasında 68’inci sıradan 66’ncı sıraya çıktı. Böylece bölgedeki 16 il arasında en üst sırada yer aldı.

Raporda, kentteki gelişmede ekonomik faaliyet çeşitliliği, yatırım kapasitesi, erişilebilirlik ve yaşam kalitesindeki iyileşmelerin etkili olduğu belirtildi.

Diyarbakır, erişilebilirlik göstergesinde 72’nci sıradan 44’üncü sıraya, yaşam kalitesi göstergesinde ise 65’inci sıradan 49’uncu sıraya yükseldi.

Buna karşın istihdam ve eğitim alanlarındaki sorunların devam ettiği vurgulandı. Raporda, Diyarbakır’daki istihdam oranının yüzde 39,5 olduğu ve eğitim göstergelerinin Türkiye ortalamasının gerisinde kaldığı aktarıldı.

Eğitim ve sağlık alanındaki eşitsizlik sürüyor

Raporda, ekonomik göstergelerdeki bazı iyileşmelere rağmen eğitim ve sağlık alanlarında bölgesel eşitsizliğin devam ettiği belirtildi.

SEGE-2025 verilerine göre bölgedeki 16 ilin tamamı eğitim sıralamasında 64’üncü ile 81’inci basamaklar arasında yer aldı.

Mardin örneğinde ihracat ve turizm faaliyetlerindeki hareketliliğin eğitim, sağlık ve gelir göstergelerine aynı ölçüde yansımadığı ifade edildi. Kentin sağlık hizmetlerine erişim, kadın okuryazarlığı ve ortalama günlük kazanç gibi alanlarda Türkiye ortalamasının gerisinde kaldığı kaydedildi.

Raporda, bölgedeki temel sorunlardan birinin ekonomik faaliyetlerdeki artışın istihdam, gelir ve toplumsal refaha yeterince yansımaması olduğu vurgulandı.

KSC’den 11 politika önerisi

Kürt Çalışmaları Merkezi, bölgesel eşitsizliklerin azaltılması amacıyla 11 politika önerisi sundu.

Öneriler arasında yatırım teşvik sisteminin sonuç odaklı biçimde yeniden düzenlenmesi, bölgenin ulusal sanayi planlamasına dahil edilmesi, erken yaşta ve anadilinde eğitimin desteklenmesi, sağlık hizmetlerine erişimdeki farkların azaltılması ve yerel demokrasinin güçlendirilmesi yer aldı.

Raporda ayrıca afet sonrası yeniden yapılanma ve veri altyapısının güncellenmesi konularına dikkat çekildi.

Çalışmada, SEGE puanlarının illerin mutlak refah düzeyini değil, Türkiye ortalamasına göre konumlarını gösterdiği belirtildi. Bu nedenle puanlardaki düşüşün tek baş