İran Nükleer Programı ve 'Libya Modeli': Hamaney’in Tarihi Uyarıları

1980’li yıllarda Muammer Kaddafi yönetimindeki Libya, gizli bir nükleer silah programı başlattı. İsviçreli nükleer mühendis Friedrich Tinner’in desteğiyle yürütülen program, uranyum zenginleştirme ve balistik füze teknolojilerini kapsıyordu. Libya, özellikle İsrail’in nükleer kapasitesine karşı kendini güçlendirme amacı güdüyordu.

ABD ve uluslararası yaptırımlar altında baskı gören Libya, 1999 yılında Kaddafi yönetimindeki gizli görüşmelerle kitlesel imha silahlarından vazgeçmeyi ve tesislerini uluslararası denetime açmayı gündeme getirdi. 2003 yılında Kaddafi, nükleer, kimyasal ve balistik programlarını resmen tasfiye etmeye karar verdi. Bu süreçte, 10 gizli tesis ve onlarca laboratuvar Batılı denetçilere açıldı, yaklaşık 25 ton belgeler ve ekipman ABD’ye taşındı.

Ancak Libya’nın nükleer ve balistik kapasitesini tamamen kaybetmesi, 2011’deki ayaklanmanın ardından ülkenin parçalanmasına ve Kaddafi rejiminin NATO müdahalesiyle düşmesine yol açtı. Bu, Batı’ya duyulan yanlış güvenin somut bir örneği olarak tarihe geçti.

Hamaney’in Uyarıları ve İran’ın Stratejisi

İran dini lideri Ali Hamaney, Libya deneyimini defalarca gündeme getirerek, Batı’ya güvenerek nükleer kapasiteyi zayıflatmanın tehlikelerine dikkat çekti. 2011’deki konuşmasında Kaddafi’nin tüm nükleer malzemeleri Batılılara teslim etmesini eleştirdi ve bunu “yanlış bir güven örneği” olarak nitelendirdi.

2020’deki konuşmasında ise İran askeri ve nükleer yetkililerini, “bölgesel teslimiyet modelleri”nden kaçınmaları konusunda uyardı. Hamaney, ABD’nin nihai amacının İran’ın nükleer programını tamamen durdurmak olduğunu belirterek, Libya modelinin İran için ders niteliğinde olduğunu vurguladı.

2025–2026 yıllarında, özellikle ABD’nin uranyum zenginleştirme operasyonlarını durdurma şartları gündeme gelince, Hamaney’in uyarıları yeniden tartışıldı. Ancak Şubat 2026’da Hamaney, Tahran’daki Marmar Sarayı’nda ABD ve İsrail’in düzenlediği bir saldırıda hayatını kaybetti.

Libya örneği, İran’da nükleer program ve bölgesel güvenlik politikaları açısından stratejik bir ders olarak kalırken, Hamaney’in uyarıları ülkede hâlâ referans noktası olmaya devam ediyor.