Cafer Sterk: Federal Sistem... İsviçre'de Karaeı Kim veriyor?

Federal hükümet, kantonlar ve belediyeler arasında yetki paylaşımı

HAK-PAR’ın (Hak ve Özgürlükler Partisi) temel politikalarından biri, Kürt sorununun demokratik, barışçıl ve hukuki yollarla çözülmesi ve Türkiye’nin demokratik bir federal yapıya kavuşturulmasıdır.

HAK-PAR’ın temel talepleri ve Türkiye’de Kürt sorununun demokratik çözümüne ilişkin yaklaşımı, HAK-PAR’ın savunduğu federalizm, yalnızca idari bir düzenleme değil; farklı halkların, kimliklerin, dillerin ve bölgelerin eşitlik temelinde ortak bir devlet çatısı altında yaşamasını güvence altına alacak demokratik bir siyasal yapılanmadır.

HAK-PAR Parti Meclisi ve Başkanlık Kurulu içerisinde yer alan arkadaşlarımız, farklı dönemlerde federal sistemler, bölgesel yönetimler ve yerel demokrasi üzerine çeşitli değerlendirmeler yaptılar. Dünyadaki farklı federal modelleri incelemek, bu modellerin güçlü ve zayıf yönlerini görmek ve Türkiye açısından çıkarılabilecek dersleri ortaya koymak, bu çalışmaların önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.

Bugün ABD, Almanya, Belçika, Kanada, Irak ve İsviçre gibi federal sistemle yönetilen farklı ülkeler bulunmaktadır. Bu ülkelerin tarihleri, toplumsal yapıları ve siyasi kurumları birbirinden oldukça farklıdır. Dolayısıyla federalizm tek tip bir model değildir.

Ancak bu sistemlerin ortak özelliği şudur:

Devlet yetkileri tek bir merkezi makamda toplanmaz; anayasa tarafından belirlenen yetkiler federal yönetim, bölgesel birimler ve yerel yönetimler arasında paylaşılır.

HAK-PAR olarak biz de bu deneyimleri bu açıdan inceliyoruz.

Bizim açımızdan mesele, başka bir ülkenin sistemini olduğu gibi Türkiye’ye taşımak değildir. Asıl mesele, farklı ülkelerin deneyimlerinden yararlanarak Türkiye’nin kendi tarihsel, toplumsal ve siyasal koşullarına uygun demokratik bir federal sistemin nasıl kurulabileceğini tartışmaktır.

Bu yazımda, 26 kantondan oluşan İsviçre’nin federal sistemine bakacağız.

Üç yönetim düzeyi

İsviçre federalizmi üç temel yönetim düzeyine dayanır:

Federal hükümet, kantonlar ve belediyeler.

Bu yapının temelinde, devlet gücünün farklı yönetim düzeyleri arasında paylaşılması vardır.

Merkeziyetçi bir sistemde olduğu gibi bütün önemli kararların tek bir merkez tarafından alınması esas değildir. Anayasa ve yasalarla belirlenen yetkiler federal düzey, kantonlar ve belediyeler arasında dağıtılmıştır.

Buradaki temel yaklaşım oldukça açıktır:

Kararlar mümkün olduğunca vatandaşa ve topluma en yakın düzeyde alınmalıdır.

Ancak bu, her konunun belediyelere veya kantonlara bırakıldığı anlamına gelmez.

Ülkenin tamamını ilgilendiren konular federal düzeyde ele alınırken, bölgesel özellik taşıyan konularda kantonlar, yerel nitelikteki hizmetlerde ise belediyeler önemli yetkilere sahiptir.

İsviçre federalizminin önemli özelliklerinden biri de budur:

Yetki, mümkün olduğunca uygun olan yönetim düzeyine bırakılır.

Bu yaklaşım, hem merkezi yönetimin aşırı güçlenmesini önlemeyi hem de yerel ve bölgesel ihtiyaçların daha etkin biçimde karşılanmasını sağlar.

Federal hükümet: Ortak meselelerin yönetimi

Federal hükümet, bütün ülkeyi ilgilendiren ve ortak düzenleme gerektiren alanlarda yetkilidir.

Dış politika, savunma, para politikası, medeni hukuk, ceza hukuku ve sosyal güvenliğin önemli bölümleri federal düzeyde düzenlenir.

Federal yasalar iki meclisten oluşan Federal Meclis tarafından kabul edilir:

Ulusal Konsey ve Kantonlar Konseyi.

Ulusal Konsey halkı temsil ederken, Kantonlar Konseyi kantonları temsil eder.

Kantonlar Konseyi’nde tam kantonların ikişer temsilcisi bulunur. Bazı eski yarım kantonlar ise birer temsilciyle temsil edilir.

Böylece yalnızca nüfus çoğunluğu değil, kantonların siyasal ağırlığı da federal yasama sürecinde dikkate alınır.

Bu yapı federalizmin önemli bir ilkesini gösterir:

Federal sistem yalnızca bireylerin ve nüfusun temsilini değil, federal birimlerin siyasal temsilini de güvence altına alabilir.

Yasayı yapan ile uygulayan aynı makam olmak zorunda değil.

İsviçre sisteminin dikkat çekici özelliklerinden biri de federal düzeyde çıkarılan yasaların uygulanmasında kantonların ve belediyelerin önemli roller üstlenebilmesidir.

Başka bir ifadeyle:

Yasayı yapan makam ile yasayı günlük yaşamda uygulayan makam aynı olmak zorunda değildir.

Bu, federal sistemde görev ve sorumlulukların nasıl paylaşılabileceğini gösteren önemli bir örnektir.

Federal düzeyde ortak kurallar belirlenebilir; ancak bu kuralların uygulanmasında kantonların ve yerel yönetimlerin sorumlulukları bulunabilir.

Böylece merkezi yönetimin bütün kamu hizmetlerini tek başına yürütmesi yerine, farklı yönetim düzeyleri arasında iş bölümü oluşturulur.

İsviçre’nin çok dilliliği ve federalizm

İsviçre federal sistemini Türkiye açısından özellikle önemli kılan konulardan biri de ülkenin çok dilli yapısıdır.

İsviçre’nin dört ulusal dili vardır:

Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşça.

Bu çok dillilik devletin siyasal ve idari yapısına da yansımaktadır.

Kantonların dilsel ve kültürel özellikleri dikkate alınır. Eğitim sistemi büyük ölçüde kantonların yetki alanında bulunduğu için farklı bölgelerde farklı dillerde eğitim yapılabilmektedir.

Bu durum bize önemli bir gerçeği gösteriyor:

Bir ülkede farklı dillerin ve kültürlerin bulunması, mutlaka merkeziyetçi ve tek tip bir devlet yapısını gerektirmez.

Tam tersine, farklılıkların anayasal ve demokratik güvenceler altına alınması, ortak yaşamın daha sağlam temeller üzerinde kurulmasına katkı sağlayabilir.

İsviçre örneği bu açıdan önemlidir.

Kantonlar: Federal yapının temel unsurları

İsviçre’nin 26 kantonu yalnızca merkezi hükümetin taşradaki idari birimleri değildir.

Kantonların kendi anayasaları, parlamentoları, hükümetleri ve mahkemeleri vardır.

Bu nedenle kantonlar, İsviçre federal sisteminin temel siyasal unsurlarındandır.

Eğitim, polis, sağlık ve sosyal hizmetlerin önemli bölümleri kantonların yetki alanındadır.

Bu durum doğal olarak kantonlar arasında farklı uygulamaların ortaya çıkmasına yol açmaktadır.

Örneğin Zürih, Bern, Cenevre veya Graubünden kantonlarında eğitim, vergi, sosyal hizmetler ve bazı idari uygulamalar bakımından farklılıklar bulunabilir.

Merkeziyetçi bakış açısından bu farklılıklar bir sorun gibi görülebilir.

Federalizm açısından ise bu farklılıklar, sistemin doğal sonucudur.

Çünkü federalizm, her bölgede her konuda aynı uygulamanın zorunlu olmasını değil, bölgesel ihtiyaçlara göre farklı çözümler üretilebilmesini kabul eder.

Kantonlar kendi toplumsal, ekonomik, kültürel ve coğrafi özelliklerini dikkate alarak politikalar geliştirebilir.

Belediyeler: Vatandaşa en yakın yönetim

Vatandaşın günlük yaşamında en doğrudan karşılaştığı yönetim düzeyi çoğu zaman belediyedir.

İsviçre’de belediyelerin yetkileri kantondan kantona değişebilmekle birlikte, birçok günlük kamu hizmetinin yürütülmesinde önemli görevleri vardır.

Bunlar arasında eğitim ve okul hizmetleri, nüfus işlemleri, sosyal yardım, yerel altyapı, su ve kanalizasyon, atık yönetimi, imar ve yerel planlama ile kültür ve sosyal hizmetler sayılabilir.

Belediyelerin kendi bütçeleri ve gelir kaynakları da bulunmaktadır. Birçok belediye yerel vergilerden gelir elde etmekte ve bu kaynakları yerel hizmetlerin finansmanında kullanmaktadır.

Bu nedenle belediye, merkezi hükümetin yerel bir bürosu değildir.

Belediye, federal ve kantonal sistem içerisinde anayasa ve yasalarla belirlenmiş görevleri bulunan demokratik bir yönetim birimidir.

Bu durum, demokrasinin yalnızca parlamentoda veya merkezi hükümette değil, yerel yaşamın içinde de kurulmasını sağlar.

Sosyal yardım: Yetkinin vatandaşa yakınlaşması

Federal sistemin işleyişini anlamak açısından sosyal yardım alanı da önemli bir örnektir.

İsviçre’de sosyal yardım esas olarak kantonların düzenlediği bir alandır ve uygulamada belediyeler önemli görevler üstlenebilir.

Geçimini kendi imkânlarıyla sağlayamayan ve yasal koşulları karşılayan bir kişi sosyal yardım talebinde bulunabilir. Yetkili makam, kişinin ekonomik ve kişisel durumunu ilgili hukuk kuralları çerçevesinde değerlendirir.

Burada yalnızca federalizmin değil, hukuk devletinin de temel bir ilkesi ortaya çıkar:

Kararı kişisel kanaat değil, hukuk belirlemelidir.

Kamu makamı, kendisine başvuran kişinin durumunu araştırmak, ilgili mevzuatı uygulamak ve kararını hukuka uygun biçimde gerekçelendirmek zorundadır.

Bu anlayış, yurttaş ile devlet arasındaki ilişkiyi keyfilikten çıkarıp hukuk temelinde düzenler.

Hak yalnızca hizmet almak değildir

Demokratik hukuk devletinde yurttaşın hakkı yalnızca kamu hizmetlerinden yararlanmakla sınırlı değildir.

Yurttaş aynı zamanda devlet makamlarının kararlarına karşı hukuki korumaya sahiptir.

Bir kişi bir kamu makamının kararını hukuka aykırı veya yanlış buluyorsa, yasaların öngördüğü süre ve usuller içerisinde itiraz edebilir veya başka hukuki yollara başvurabilir.

Bu mekanizmaların temel amacı açıktır:

Devlet gücünün keyfi kullanılmasını önlemek.

Çünkü hukuk devletinin temel ilkelerinden biri şudur:

Devlet hukukun üzerinde değildir. Kamu makamları da anayasa ve yasalara bağlıdır.

Federalizm, ancak güçlü bir hukuk devleti ve bağımsız demokratik kurumlarla birlikte anlamlı hale gelir.

Federal sistem neden karmaşık görünebilir?

Federalizmin önemli avantajları olduğu gibi bazı zorlukları da vardır.

Yetkilerin farklı yönetim düzeylerine dağıtılması, vatandaşın ihtiyaçlarına daha uygun çözümler üretilmesini sağlayabilir. Ancak aynı zamanda sistemin dışarıdan bakıldığında daha karmaşık görünmesine de yol açabilir.

Örneğin sosyal yardıma ihtiyaç duyan bir kişi belediye, kanton ve federal düzeyde farklı kurumlarla karşılaşabilir.

Bu kurumların görevleri, yetkileri ve hukuki dayanakları birbirinden farklı olabilir.

Bu nedenle demokratik federal sistemlerde yalnızca yetki paylaşımının yapılması yeterli değildir.

Vatandaşın şu soruya açık bir cevap bulabilmesi gerekir:

“Benim sorunuma hangi makam bakıyor?”

Yetki ve sorumlulukların açık biçimde belirlenmesi, federalizmin sağlıklı işlemesinin temel koşullarından biridir.

Federalizm yetki kadar sorumluluk da demektir

İsviçre federalizmi, devlet gücünün farklı düzeylere dağıtılmasının somut bir örneğidir.

Federal hükümet ülke çapındaki ortak meselelerden sorumludur.

Kantonlar kendi bölgelerini ilgilendiren çok sayıda konuda geniş yetkilere sahiptir.

Belediyeler ise vatandaşın günlük yaşamını doğrudan ilgilendiren birçok hizmeti yürütür.

Bu görev paylaşımı, karar alma süreçlerini vatandaşa yaklaştırabilir ve yerel demokratik katılımı güçlendirebilir.

Ancak bunun için üç temel koşul gereklidir:

Yetkilerin açık olması, mali kaynakların adil paylaşılması ve vatandaşların haklarını bilmesi.

Yetki verilip kaynak verilmemesi, yerel yönetimleri merkezi yönetime bağımlı hale getirir.

Bu nedenle gerçek anlamda bir federal sistem yalnızca yetki paylaşımını değil, aynı zamanda mali özerkliği ve adil kaynak paylaşımını da gerektirir.

Vatandaşa yakınlık, keyfilik anlamına gelmez

Federalizmin en önemli yanlış anlaşılmalarından biri, yerel veya bölgesel yönetimlerin diledikleri gibi hareket edebileceği düşüncesidir.

Oysa federal sistem bunun tam tersini gerektirir.

Belediye vatandaşa federal hükümetten daha yakın olabilir.

Kanton kendi bölgesinin ihtiyaçlarını merkezi yönetimden daha iyi değerlendirebilir.

Ancak hiçbir yönetim düzeyi hukukun üzerinde değildir.

Federal hükümet de kanton da belediye de anayasa ve hukukla bağlıdır.

Bu nedenle federalizmin iki temel dayanağı vardır:

Vatandaşa yakın demokratik yönetim ve güçlü hukuk devleti.

Bu iki unsurdan biri eksik olduğunda federal sistemin demokratik niteliği de zayıflar.

İsviçre modeli Türkiye’ye ne söylüyor?

HAK-PAR açısından İsviçre örneğini incelemek yalnızca akademik bir merak değildir.

Türkiye’nin demokratikleşmesi ve Kürt sorununun kalıcı, barışçıl ve demokratik çözümü açısından dünyadaki federal deneyimlerin incelenmesi önem taşımaktadır.

Elbette İsviçre modeli olduğu gibi Türkiye’ye uygulanabilecek hazır bir reçete değildir.

İsviçre’nin tarihsel gelişimi, toplumsal yapısı, ekonomik koşulları, siyasi kültürü ve devlet geleneği Türkiye’den farklıdır.

Aynı şekilde ABD, Almanya, Belçika, Kanada ve Irak’taki federal sistemler de birbirinin aynısı değildir.

Federalizm tek bir kalıptan ibaret değildir.

Federalizm, farklı toplumların kendi tarihsel ve toplumsal koşullarına göre şekillendirebileceği bir demokratik yönetim anlayışıdır.

Dünyadaki deneyimlerin bize gösterdiği temel gerçek ise şudur:

Farklı kimliklere, dillere, kültürlere ve bölgesel özelliklere sahip insanlar; eşitlik, demokrasi, hukuk ve yetki paylaşımı temelinde ortak bir devlet çatısı altında birlikte yaşayabilirler.

Türkiye’nin ihtiyacı: Merkeziyetçilikten demokratik federalizme

Türkiye’nin temel sorunlarından biri, devlet gücünün aşırı ölçüde merkezileşmiş olmasıdır.

Merkeziyetçi yapı, farklı toplumsal kesimlerin ve bölgelerin kendi ihtiyaçları doğrultusunda karar alma imkanlarını sınırlandırmaktadır.

Kürt sorununun onlarca yıldır çözülememiş olmasının nedenlerinden biri de farklı kimliklerin ve bölgesel taleplerin merkeziyetçi devlet anlayışı içerisinde yeterince karşılık bulamamasıdır.

HAK-PAR’ın yaklaşımı burada açık ve nettir:

Kürt sorunu güvenlikçi politikalarla, inkârla, asimilasyonla veya toplumun farklı kesimlerini tek tip bir kimlik içerisinde eritme anlayışıyla çözülemez.

Çözüm demokratik siyasetten, eşit yurttaşlıktan, temel hak ve özgürlüklerin anayasal güvenceye alınmasından ve halkların kendi kendini yönetme hakkının tanınmasından geçmektedir.

Bu nedenle Türkiye’nin yeni bir demokratik siyasal ve idari yapılanmaya ihtiyacı vardır.

Yerel ve bölgesel yönetimlerin anayasal güvence altında güçlü yetkilere sahip olduğu, farklı kimliklerin ve dillerin özgürce yaşatılabildiği, kaynakların adil biçimde paylaşıldığı ve yönetimin halka yaklaştırıldığı bir sistem kurulmalıdır.

HAK-PAR’ın savunduğu federalizm anlayışı bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Amaç devleti bölmek değil; devleti demokratikleştirmek, farklı halkların ve bölgelerin haklarını güvence altına almak, yönetimi halka yaklaştırmak ve eşitlik temelinde ortak yaşamı güçlendirmektir.

Federalizm bölünme değil, demokratik ortaklık modelidir

Türkiye’de federalizm tartışmasının önündeki en büyük engellerden biri, federalizmin otomatik olarak “bölünme” anlamına geldiği yönündeki yanlış anlayıştır.

Oysa federal sistemler, farklı halkların ve bölgelerin ortak bir devlet çatısı altında kendi kimliklerini, kurumlarını ve yerel yönetimlerini koruyarak birlikte yaşamalarını sağlayabilir.

Federalizm, devletin ortadan kaldırılması değil; devlet iktidarının anayasal kurallar çerçevesinde paylaşılmasıdır.

Bu nedenle federalizm bir ayrışma projesi değil, eşit ortaklık temelinde demokratik bir yeniden yapılanma önerisidir.

Türkiye gibi farklı kimlikleri, dilleri, kültürleri ve bölgesel özellikleri bulunan bir ülkede bu tartışmanın önyargılardan uzak biçimde yapılması gerekir.

Sonuç: Nasıl bir Türkiye?

İsviçre deneyimi bize önemli bir soru sormaktadır:

Farklılıkları merkeziyetçilik yoluyla bastırmak mı, yoksa demokratik hukuk temelinde güvence altına almak mı?

HAK-PAR’ın tercihi açıktır.

Biz, tek tipçi ve aşırı merkeziyetçi devlet anlayışı yerine; demokrasi, eşitlik, hukuk, özgürlük ve halkların kendi kendini yönetme hakkı temelinde yeniden yapılandırılmış federal bir Türkiye’yi savunuyoruz.

Federal sistemde önemli olan yalnızca yetkilerin paylaşılması değildir.

Asıl mesele, iktidarın sınırlandırılması, halkın yönetime katılması, farklılıkların güvence altına alınması ve hiçbir yönetim düzeyinin hukuk üzerinde olmamasıdır.

İsviçre deneyimi bu açıdan önemli bir örnektir.

Türkiye kendi tarihini ve toplumsal gerçekliğini dikkate alarak, dünyadaki federal deneyimlerden yararlanabilir ve kendisine özgü demokratik bir federal model geliştirebilir.

Önümüzde duran temel soru artık şudur:

Merkeziyetçilikte ısrar mı edeceğiz, yoksa yetkilerin adil biçimde paylaşıldığı, halkın yönetime daha fazla katıldığı, farklı kimlik ve bölgelerin anayasal güvenceye sahip olduğu demokratik ve federal bir Türkiye mi kuracağız?

HAK-PAR olarak biz ikinci yolu savunuyoruz.

Çünkü farklılıkların tehdit değil zenginlik olarak görüldüğü, halkların eşit olduğu ve devletin bütün yurttaşlarına ait olduğu demokratik bir Türkiye mümkündür. 23.08.2026

Cafer Sterk

Hak ve Özgürlükler Partisi

HAK-PAR Genel Başkan Yardımcısı