Kuzey Kürdünde Dil Erozyonu: Pazarın ve Mekânın Kaybı

Bir dilin yaşaması yalnızca o dili konuşan insanların varlığıyla açıklanamaz. Dil, aynı zamanda bir yaşam alanına, bir ekonomik dolaşıma ve toplumsal ilişki ağına ihtiyaç duyar. Eğer bir halk kendi pazarını, yaşam alanını ve gündelik iletişim zeminini kaybederse, zamanla dilini de kaybetmeye başlar. Son 45-50 yılda Kuzey Kürdistan’da yaşanan süreç büyük ölçüde budur.

Yakın geçmişe kadar Kuzey Kürdistan’ın büyük metropoller(!) hariç hemen hemen her alanında özellikle de kırsal kesimde hayatın doğal dili Kürtçeydi. Köylerde insanlar alışverişlerini Kürtçe yapıyor, türkülerini Kürtçe söylüyor, düğünlerini Kürtçe gerçekleştiriyor, tarlada çalışırken, ot biçerken, hayvan otlatırken ve gündelik yaşamın her alanında Kürtçe konuşuyordu. Çocuklar çoğu zaman yalnızca okulda Türkçe ile karşılaşıyor, okuldan çıktıklarında ise yeniden Kürtçenin egemen olduğu bir toplumsal çevreye dönüyorlardı.

Ancak egemen pazar ilişkilerinin Kürdistan’a daha yoğun biçimde nüfuz etmesiyle birlikte ekonomik hayatın dili ile toplumsal hayatın dili arasındaki denge değişmeye başladı. Pazara hükmeden dil, zamanla gündelik hayatı da etkilemeye başladı. Daha önce yalnızca okulda Türkçe konuşmak zorunda kalan Kürt çocukları, ticaretin, alışverişin ve ekonomik ilişkilerin yoğunlaştığı alanlarda da Türkçe kullanmaya yöneldiler. Böylece ekonomik sistemin dili, toplumsal yaşamın dili üzerinde belirleyici hale geldi.

Bu dönüşümü hızlandıran büyük etkenlerden biri ise son yarım yüzyılda yaşanan çatışmalar, zorunlu göçler ve köy boşaltmaları oldu. Binlerce köyün boşaltılması ve milyonlarca insanın yerinden edilmesi, yalnızca demografik bir değişim yaratmadı; aynı zamanda Kürtlerin kendi toplumsal ve ekonomik alanlarından kopmasına neden oldu. Toprağını, üretim alanını ve yerel pazarını kaybeden insanlar, Türkiye’nin batı kentlerine göç etmek zorunda kaldı. Batı kentlerinde ise Kürtler bambaşka bir dilsel çevreyle karşılaştılar. Çocukların gördüğü tabelalar, reklam panoları, trafik işaretleri, resmi kurumlar, işyerleri ve eğitim sistemi tamamen Türkçe işliyordu. Kürtçe artık hayatın merkezi dili olmaktan çıkıp ev içi iletişimin sınırlı alanına sıkışmaya başladı. Bir dilin kamusal görünürlüğü azaldıkça, yeni kuşaklar açısından işlevselliği de zayıfladı. Bunun sonucu olarak özellikle genç nesiller arasında ciddi bir dil erozyonu ortaya çıktı.

Öte yandan dil meselesini yalnızca ekonomik dönüşüm ve göç olgusu üzerinden değerlendirmek de eksik kalır. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde hazırlanan Doğu raporları ve uygulanan iskân politikaları, bölgenin demografik yapısını dönüştürmeyi hedefliyordu. İsmet İnönü’nün Doğu gezisi sonrasında hazırladığı raporda, Kürt nüfusun yoğun olduğu bölgelere Türk nüfusun yerleştirilmesinin gerekliliği açık biçimde dile getirildi. Bu politikalarla birlikte, devlet desteğine ve daha güçlü ekonomik imkânlara sahip kesimler bölgesel ticarette ve pazarda belirleyici hale geldi. Bunun sonucu olarak yalnızca nüfus yapısı değişmedi; pazarın dili de değişti. Ekonomik gücü elinde bulunduran kesimlerin dili ticaretin, alışverişin ve kamusal hayatın dili haline geldi. Kürtçenin yerel pazardaki ağırlığı adım adım geriledi, Kürtlerin ekonomik dolaşım alanı daraldı ve pazar dili kuşatma altına alındı. Dil üzerindeki baskı yalnızca okulda, resmi kurumlarda veya idari mekanizmalarda yaşanmadı; doğrudan ekonomik ilişkiler üzerinden de kuruldu.

Bugün bu sürece bir de televizyonlar, akıllı telefonlar, sosyal medya platformları ve dijital ticaret ağları eklendi. Kuzey Kürdistan’ın en ücra köylerine kadar ulaşan bu araçların dili büyük ölçüde Türkçedir. Bir zamanlar günün tamamını Kürtçe iletişim içerisinde geçiren insanlar, artık günün büyük bölümünde Türkçe yayınlar, Türkçe reklamlar ve Türkçe dijital içeriklerle karşı karşıya kalmaktadır. Böylece yalnızca şehirler değil, en uzak köyler bile Türkçenin ekonomik ve kültürel etkisi altına girdi. Göç, iskân politikaları ve ekonomik dönüşümle başlayan süreç; televizyon, internet ve dijital medya aracılığıyla en ücra yerleşimlere kadar taşındı.

Bu noktada Kuzey Kürdistan ile Güney ve Doğu Kürdistan arasında dikkat çekici bir farklılık var. Güney Kürdistan’da ve İran sınırları içindeki Doğu Kürdistan’da baskı ve çatışma dönemlerinde birçok Kürt, kentlere ve farklı ulusal merkezlere yönelmek yerine kendi coğrafyasında kalmayı tercih etti. Dağlık alanlara çekilen ya da yerel toplumsal dokuyu koruyan kesimler, ekonomik olarak zorluklar yaşasalar da dilsel sürekliliği büyük ölçüde muhafaza ettiler. Çünkü günlük iletişim, toplumsal ilişkiler ve yerel ekonomik faaliyetler Kürtçe yürümeye devam etti.

Dil yalnızca bir iletişim aracı değildir; aynı zamanda bir coğrafyanın, bir pazarın ve bir toplumsal hafızanın taşıyıcısıdır. Kuzey Kürdistan deneyimi, bir halkın kendi ekonomik ve toplumsal alanlarından koparılmasının dil üzerinde nasıl derin sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir. Son yarım yüzyılda yaşanan dil kaybını yalnızca eğitim politikalarıyla ya da kültürel baskılarla açıklamak yeterli değildir. Ekonomik dönüşüm, zorunlu göç, mekânsal kopuş ve pazarın el değiştirmesi de bu sürecin belirleyici unsurları arasında yer almaktadır.

Bu nedenle dil meselesi yalnızca kültürel bir mesele değildir. Aynı zamanda pazarın el değiştirmesinin, ekonomik gücün el değiştirmesinin ve buna bağlı olarak pazar dilinin değişmesinin sonucudur. Bir halk pazarını kaybettiğinde yalnızca ekonomik gücünü değil, dilini yeniden üreteceği toplumsal zemini de kaybetmeye başlar.

Bir millet kendi yaşam alanını ve pazarını kaybettiğinde, dilini koruması da giderek zorlaşır. Kuzey Kürdistan’da son elli yılda yaşanan süreç, bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Nerina Azad'ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.