KDP’den Kürt partilerine anayasa değişikliği uyarısı

Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) Merkez Yürütme Kurulu üyesi Eşvak Caf, Irak Anayasası’nda gündeme gelen değişikliklerin Kürdistan Bölgesi’nin anayasal kazanımlarını ve yetkilerini zayıflatabileceği uyarısında bulundu. Caf, Kürt siyasi partilerine değişiklik önerilerini dikkatle inceleme ve özellikle Bağdat ile Erbil arasındaki yetki paylaşımını düzenleyen maddelere karşı hassas davranma çağrısı yaptı.

Irak Yüksek Yargı Konseyi Başkanı Faik Zeydan’ın anayasal hükümlerin gözden geçirilmesi yönündeki çağrısının ardından ülkede anayasa değişikliği tartışmaları yeniden gündeme geldi. Hükümet kurma süreçlerinde yaşanan siyasi tıkanıklıkların aşılması amacıyla yapılan bu çağrı, federal sistemin geleceği ve Kürdistan Bölgesi’nin yetkileri konusunda yeni tartışmaları beraberinde getirdi.

KDP Merkez Yürütme Kurulu üyesi ve Irak Parlamentosu eski KDP Grubu Başkanı Eşvak Caf, Rûdaw’dan Senger Abdulrahman’a yaptığı açıklamada, Kürt siyasi partilerinin önerilen değişiklikleri titizlikle incelemesi gerektiğini söyledi. Caf, özellikle Arapça anayasa metinlerinde kullanılan kelime ve kavramlara dikkat edilmesi gerektiğini vurguladı.

Kürtlerin anayasal kazanımları tartışma konusu

Olası değişikliklerin yetkileri Kürdistan Bölgesi’nden alarak Bağdat’taki merkezi hükümette toplamasından endişe ediliyor.

Değişiklik paketinin tamamı henüz kamuoyuna açıklanmazken, bazı Şii ve Sünni Arap siyasetçiler, Kerkük, Ninova, Selahaddin ve Diyala’daki tartışmalı bölgelerin statüsüyle ilgili 140. Madde’nin anayasadan çıkarılmasını talep ediyor. Ayrıca petrol ve doğal gaz üzerindeki yetkilerin federal hükümette toplanmasını savunan çağrılar da yapılıyor.

Irak Yüksek Yargı Konseyi Başkanı Faik Zeydan, özellikle hükümet kurma süreçlerinde yaşanan krizlere yol açan anayasal hükümlerin gözden geçirilmesini istemişti. Bazı Arap milletvekilleri bu öneriyi desteklerken Kürt siyasetçiler, değişikliklerin ülkenin federal yapısını zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor.

Hükümet kurma mekanizması tartışılıyor

Caf, anayasanın bazı maddelerinin farklı yorumlara yol açtığını kabul ederek, başbakanın belirlenmesini düzenleyen 76. Madde’nin açıklığa kavuşturulması gerektiğini belirtti.

Söz konusu madde, seçimlerin ardından hükümeti kurma yetkisinin hangi parlamenter gruba verileceği konusunda geçmişte önemli siyasi krizlere neden oldu.

2010 seçimlerinde İyad Allavi liderliğindeki Irakiye Koalisyonu 91 sandalye kazanarak Nuri el-Maliki’nin Kanun Devleti Koalisyonu’nu geride bırakmıştı. Ancak Federal Yüksek Mahkeme, seçimlerden sonra oluşturulan daha büyük bir parlamenter ittifakın da hükümeti kuracak en büyük grup sayılabileceğine hükmetti. Bu yorum, Maliki’nin yeniden başbakan olmasının önünü açtı.

Benzer bir kriz 2021 seçimlerinden sonra da yaşandı. Mukteda es-Sadr’ın hareketi 73 sandalye kazanarak parlamentonun en büyük siyasi grubu oldu. Sadr, KDP ve Sünni siyasi gruplarla ittifak kurarak çoğunluk hükümeti oluşturmayı hedefledi. Ancak cumhurbaşkanının seçilmesi için parlamentoda üçte iki çoğunluk şartı aranması, sürecin tıkanmasına yol açtı.

Yaşanan krizin ardından Sadr milletvekillerini istifa ettirdi. Koordinasyon Çerçevesi en büyük parlamenter grup haline geldi ve Muhammed Şiya Sudani başbakanlığındaki hükümet kuruldu.

Federal Konsey çağrısı

Caf’ın gündeme getirdiği bir diğer konu ise Irak Anayasası’nın 65. Maddesi kapsamında kurulması öngörülen Federal Konsey oldu.

Bölge yönetimleri ile herhangi bir bölgeye bağlı olmayan vilayetleri temsil etmesi planlanan konsey, 2005 Anayasası’nda yer almasına rağmen bugüne kadar kurulmadı.

Caf, konseyin kurulmasına yönelik önceki girişimlerin, yetkilerini sınırlamak isteyen siyasi taraflar nedeniyle sonuçsuz kaldığını belirtti.

KDP’li siyasetçi, “Biz bu konseyin, federal bölgelerin ve vilayetlerin haklarını güçlü bir şekilde savunacak bir yapıya sahip olmasını istiyoruz” dedi.

“2009 taslağı anayasanın ruhuyla bağdaşmıyor”

Caf, 2009 yılında gündeme gelen anayasa değişikliği taslağını da eleştirerek, bu girişimin yetkileri merkezi hükümette toplama anlayışını yansıttığını savundu.

Caf, “Irak halkının referandumla onayladığı anayasaya göre Irak federal bir ülkedir. Ancak 2009’daki taslak, tüm yetkileri yeniden merkezi hükümete devretme zihniyetini benimsedi. Bu durum 2005 Anayasası’nın ruhuyla bağdaşmamaktadır” ifadelerini kullandı.

Anayasanın değiştirilmesine ilişkin 126. ve 142. maddeler de tartışmaların merkezinde bulunuyor. 142. Madde, belirli koşullarda en az üç vilayette seçmenlerin üçte iki çoğunluğuyla reddedilen değişikliklerin kabul edilmesini engelleyen bir mekanizma öngörüyor. Kürtler bu hükmü, kendi rızaları dışında yapılabilecek değişikliklere karşı önemli bir güvence olarak değerlendiriyor.

126. Madde ise genel anayasa değişikliği usullerini düzenliyor ve federal bölgelerin yetkilerini azaltacak değişiklikler bakımından ilgili bölgenin parlamentosu ve halkının onayını şart koşuyor.

127. Kürt partilerinden uzlaşma vurgusu

Irak Parlamentosu Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) Grubu Başkanı Herem Kemal Ağa, Faik Zeydan’ın çağrısının henüz parlamentoya resmî bir teklif olarak sunulmadığını belirtti. Ağa, Kürtler başta olmak üzere Irak’ın kurucu unsurları arasında uzlaşma sağlanmadan anayasa değişikliğinin hayata geçirilmesinin mümkün olmadığını söyledi.

KDP Milletvekili Selvan Akreyi de mevcut siyasi atmosferin anayasa değişikliği tartışmaları için uygun olmadığını ifade etti.

Buna karşılık Bedir Grubu Milletvekili Şakir et-Tamimi, hükümet kurma süreçlerindeki belirsizliklerin giderilmesi amacıyla Zeydan’ın önerisini desteklediklerini açıkladı.

2005 Anayasası’nı hazırlayan komisyonda görev alan Iraklı yargıç Vail Abdullatif ise Zeydan’ın çağrısının bağlayıcı bir hukuki niteliği bulunmadığını ve karar yetkisinin parlamentoda olduğunu belirtti. Abdullatif, siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle geçmişteki değişiklik girişimlerinin başarısız olduğunu hatırlatarak uzlaşmanın zor olduğuna dikkat çekti.

Erbil-Bağdat anlaşmazlıkları sürüyor

Anayasa tartışmaları, Erbil ile Bağdat arasında tartışmalı bölgeler, petrol ve doğal gaz yönetimi ile bütçe konularında anlaşmazlıkların sürdüğü bir dönemde yeniden alevlendi.

Kürdistan Bölgesi Başbakan Yardımcısı Kubad Talabani, Erbil’de düzenlenen MERI Forumu’nda yaptığı açıklamada, Bağdat ile yaşanan sorunların temelinde mevcut anayasanın tam olarak uygulanmamasının bulunduğunu söylemişti. Talabani, Kürdistan Bölgesi’nin kendi anayasasını hazırlamasının da artık bir zorunluluk haline geldiğini belirtmişti.

Irak Anayasası, Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesinin ardından 15 Ekim 2005’te düzenlenen referandumda yüzde 78,59 oranında evet oyuyla kabul edilmiş ve ülkenin federal sisteminin hukuki temelini oluşturmuştu.