İran’a yönelik ABD-İsrail saldırıları sonrası iki olası senaryo

ABD’nin “Destansı Öfke Operasyonu”, İsrail’in ise “Kükreyen Aslan Operasyonu” adıyla başlattığı saldırılar, İran’ın askeri altyapısını hedef alan yoğun hava ve füze operasyonlarıyla çok günlü bir çatışmaya dönüştü. Uzmanlar, gelinen noktada asıl sorunun askeri kapasitenin tahrip edilip edilemeyeceği değil, liderlik kayıpları ve iç baskının rejimi çöküşe sürükleyip sürükleyemeyeceği olduğunu belirtiyor.

İsrailli emekli Tuğgeneral Eran Ortal, “Hava gücü askeri altyapıyı yok edebilir ancak tek başına rejim değişikliği yaratmaz. Tarihte yalnızca hava kampanyasıyla gerçekleşmiş bir rejim değişikliği örneği yok” değerlendirmesinde bulundu.

İki Olası Sonuç

Uzmanlara göre süreç iki temel senaryoya evrilebilir:

1. Rejimin İçerden Çöküşü
Lider kadronun hedef alınması, iletişim hatlarının çökmesi ve artan halk baskısının birleşmesi halinde, yönetim içinde bir çözülme yaşanabileceği öngörülüyor. Sosyal medyaya yansıyan ve İranlıların sokaklarda kutlama yaptığı görüntüler, bazı çevrelerde bu ihtimalin güçlendiği şeklinde yorumlandı.

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ile eski ABD Başkanı Donald Trump, İran halkına “fırsatı değerlendirme” çağrısında bulundu.

2. Zayıflamış Ama Ayakta Kalan Bir İran
İkinci senaryoda ise rejim siyasi olarak varlığını sürdürse de, füze sistemleri, hava savunması ve deniz gücü büyük ölçüde tahrip edilmiş bir İran ortaya çıkabilir. Bu durumda Tahran’ın bölgesel caydırıcılığı ve pazarlık gücü uzun yıllar boyunca ciddi şekilde azalabilir.

Hürmüz Boğazı ve Deniz Gücü Kritik Eşik

Uzmanlara göre İran’ın özellikle deniz kuvvetleri ve Hürmüz boğazı  üzerindeki baskı kapasitesi, küresel enerji piyasaları açısından hayati önem taşıyor. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri bu dar geçitten sağlanıyor. İran’ın bu kozunu kaybetmesi, yalnızca askeri değil ekonomik ve diplomatik anlamda da ciddi sonuçlar doğurabilir.

Nükleer Program Arka Planda

Krizin arka planında İran’ın nükleer programı yer alıyor. 2015’te imzalanan Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA-İran Nükleer Anlaşması) ile zenginleştirme faaliyetleri sınırlandırılmış, ancak ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesinin ardından Tahran uranyum zenginleştirme kapasitesini artırmıştı. Mevcut saldırıların, bu programın kalan unsurlarını da hedef aldığı belirtiliyor.

İç Dinamikler Belirleyici Olabilir

Uzmanlara göre İran’daki ekonomik kriz, yüksek enflasyon, altyapı sorunları ve su kıtlığı gibi yapısal problemler, askeri baskının yaratacağı siyasi etkileri büyütebilir. Yönetimin güvenlik aygıtı zayıflarsa, halk protestolarının geniş çaplı bir harekete dönüşme ihtimali artabilir.

Ancak Eran Ortal’ın vurguladığı gibi, “Hava gücü liderleri hedef alabilir, altyapıyı yok edebilir; fakat sandığa gitmez, yürüyüş yapmaz ve yönetmez.”

Yani askeri güç; altyapıyı yıkabilir, liderleri hedef alabilir, sistemi zayıflatabilir. Ancak bir rejimin gerçekten değişmesi için iç siyasi dinamiklerin, halkın ya da yönetim içindeki aktörlerin harekete geçmesi gerekir.

Önümüzdeki günlerde dört temel gösterge belirleyici olacak:

• Saldırıların rejimin iç güvenlik mekanizmalarına yönelip yönelmediği,
• İran’ın deniz gücünün tamamen etkisiz hale getirilip getirilmediği,
• Sokak hareketlerinin yaygınlaşıp yaygınlaşmadığı,
• ABD ve İsrail’in hedef tanımını daraltıp daraltmadığı.

Sonuç olarak, süreç ya İran’da tarihi bir siyasi kırılmaya yol açacak ya da Tahran yönetimi askeri açıdan ciddi şekilde zayıflatılmış fakat siyasi olarak varlığını sürdüren bir yapıya dönüşecek. Bölgesel dengelerin uzun süre etkilenmesi ise her iki senaryoda da kaçınılmaz görünüyor.