Musa Anter'i Anarken

30 Mart 1950 Gecesi!...

Bugün 20 Eylül 2026, Musa Anter’in 34.yıldönümü.

Musa Anter, Kuzey Küdistan’daki, yakın dönem (1941-1992) Kürd ulusal mücadelesinin her bölümünde yer alan, Kürd uyanışının baş mimarlarındandır. Onu, bu yazıda, çok kimsenin fazla bilmediği 1950 yılındaki bir olayla anacağım.

Minnetle, saygıyla Apê Musa. Bejna xwe li ber te di tewî nim…

Bilindiği gibi, 1939 yılında İstanbul’daki Kürd öğrenciler için “Dicle” adıyla bir yükseköğrenim öğrenci yurdu kuruldu ve 1941 yılında faaliyete geçti. Dicle Talebe Yurdu’nun kurucuları arasında Mustafa Remzi Bucak ve Musa Anter gibi isimler de vardı. Musa Anter yurdun müdürlüğünü de yaptı.[2]

Dönemde (kırklı, ellili yıllar) “Dicle” adı çok popülerdi. Dicle, yurt adı olarak, gazete adı olarak kullanılırken öğrencilerin düzenlediği geceler de “Dicle Gecesi” olarak adlandırılıyordu. Kırklı, ellili yıllarda, İstanbul ve Ankara’da, önce “Dicle”, sonra “Doğu”, daha sonra çeşitli Kürd şehirleri adıyla düzenlenen geceler, Kürd gençliği arasında büyük heyecan uyandırıyordu. Kürd sessizliğinin bozulmasında, uyanışın başlamasında bu gecelerin çok etkisi oldu.

17 Mart 1949 tarih ve 30 sayılı Dicle Kaynağı gazetesinin[3] sağ üst köşesinde, çerçeve içinde şöyle yazıyor: “DİCLE GECESİ, 21 Mart. Dicle Yurdunun kuruluşunun 10 cu yıldönümü münasebetiyle fevkalâde programla hazırlanan bu gecenin davetiyeleri bitmek üzredir, acele ediniz.” Aynı gazetenin arka sayfasında (4. sayfa), “DİCLE GECESİ, 21 Mart 1949 Pazartesi akşamı, saat 21’den sabaha kadar, Taksim Belediye Gazinosu Salonlarında” başlığı altında şunlar yazılı:

“İstanbul’da okuyan Dicleli Üniversite gençlerinin tertiplediği ve on yıllık mazisi olan bu gecede: Güney-Doğu Anadolu’nun parlak seması altında yaşayanların adet ve ananelerini görecek, oyunlarını seyredecek, şarkılarını dinleyecek ve bu gecede Güney-Doğu illerini gezmiş olacaksınız.

Davetiyeler:

Dicle Talebe Yurdu-Bozdoğan kemeri, Kirazlı Mescit sokak No.  3-5, Beyazıt. Telefon 20004

Fırat Talebe Yurdu-Divanyolu

Ferit Kundura mağazası-Bahçekapı

Dicle Berber Salonu-Vezneciler

NOT: Sayın davetlilerimiz arzu ederlerse, milli kıyafetleriyle teşrif buyurabilirler.”

Bu çağrı metninin altında şöyle bir not var. “Sayın davetlilerimiz arzu ederlerse, nişan ve düğün törenlerini gecemizde yapabilirler. Bu husus hakkında tafsilatlı bilgi almak isteyenlerin Dicle Talebe Yurdu müdürlüğü ile görüşmesi rica olunur. Tel. 20004”

Bu son not ilginç. Nişan ve düğünlerin, gecenin içinde mi yapılacağı veya organizasyonlarının yurt aracılığıyla yapılabileceği açık değil. Dikkat edilirse yurdun kuruluş yıldönümü 2 Mart ve gün pazartesi olmasına karşın gece özellikle, 21 Mart’a, Newroz’a denk getirilmiş.

Elbette yukarıda verdiğimiz gecenin davetiyesindeki siyasi mesajlar da günün koşullarında çok dikkat çekici. Anlaşılıyor ki 49lar Davası’na giden bu süreçte (1959’dan tam on yıl önce), tüm bunlar yeniden uyanışta ve 49lar olayında etkili olmuş.

Musa Anter, Dicle Talebe Yurdu’nun, bir yıl sonra benzer bir geceyi aynı yerde (Taksim Belediye Gazinosu), 21 Mart’tan dokuz gün sonra, 30 Mart 1950 tarihinde düzenlediğini, bu gecede oğluna “Dicle” adı verilmesi hikâyesini şöyle anlatıyor:

“İstanbul’da Newroz’a benzeyen bir DİCLE gecesi tertipliyorduk. O seneki geceye, daha reisicumhur olmayan Celal Bayar’ı da davet ettik. Kendisiyle Dr. Mükerrem Sarol ve Cihat Baban da gelmişti. Geceyi ben idare ettiğim için aynı masada oturuyorduk. Celal Bayar'dan nefret etmeme rağmen, onları politik olarak ben ağırlıyordum. Kapıya adam koymuş, hanımımdan haber beklerken Zeynep Kâmil Hastanesi'nden beni telefona çağırdılar. Telefonda, bir oğlumun dünyaya geldiğini söylediler.Meğer ben sabahleyin evden çıkınca, hanım rahatsızlanmış, akrabaları hanımı Zeynep Kâmil’e götürmüşler. [4]

Bu güzel haber anons edildi. ‘Sayın misafirlerimiz; bu gecemizi iki bayram olarak kutluyoruz. Zira şimdi müjdesini aldık ki Musa Anter ağabeyimizin bir erkek çocuğu olmuş. Kendisin sormadan, adını ‘Dicle’ koyduk. Kabul edenler, etmeyenlere demeye kalmadan, Celal Bayar dahil herkes ayağa kalkarak alkış tuttu. Ben de mikrofona çıkıp oğlumun adını iftiharla kabul ettiğimi söyledim ve Melayê Cizirî’nin divanından şu beyti okudum: ‘Feyza me weke Nîl e, lê em Dîcle û Ferat in.’[5] Tabii Celal Bayar bir şey anlamadı ama salon alkıştan çınladı.” [6]

DP’nin iktidar olmasından birkaç ay önce, 30 Mart 1950 gecesi, Dicle Talebe Yurdu’nun 11. Kuruluş yıldönümü ve Newroz kutlaması sırasında çekilen bu resimde, Musa Anter’in (Bayar’ın önünde, gözlüklü) masasında, DP lideri cumhuriyetin 3. Adamı diye nitelendirilenCelal Bayar’dan başka, Cihat Baban, Mükerrem Sarol, Samet Ağaoğlu gibi dönemin DP yöneticileri de vardı. Çünkü yakında (bir buçuk ay sonra) seçim vardı (DP’nin iktidara geldiği 14 Mayıs 1950 seçimleri) ve DP’nin de Kürd oylarına ihtiyacı!.. Nereden nereye…

 Sana vefasızlık yaptık Kürd Çınarı. Tabut 4 kişiyle taşınır, biz senin tabutunu, resimde görüldüğü gibi 3 kişiyle taşıdık.

Me bi bexşî ne Apê me, çar dar bû sê dar. Em deyndarê tene. Ev şerma me ye…

Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Nerina Azad'ın editöryal politikasını yansıtmayabilir.