Drameka Veşartî Mayî Qetlî’ama Pırareşa Dîyarbekırê 1937

Kuştina 33 (32) gundiyên Kurd li Wan-Elbakê di sala 1943yan da bi gelemperî di raya giştî da tê zanîn, nemaze ji ber helbesta Ahmed Arîf a li ser vê mijarê û pirtûka^[1] Îsmaîl Beşîkcî ya li ser vê mijarê.Yekem nûçeya derbarê Bûyera Elbakê da pênc sal şûnda di rojnameya Dîcle Kaynagi da hate weşandin ku li Stenbolê di bin berpirsîyariya Mûsa Anterî da dihat weşandin.Di rojnameya 30ê Mijdara 1948an da bi sernavê "Gelo 33 welatî li Elbakê hatin kuştin?" hate weşandin û tê da hate gotin ku General Mustafa Muglali^[2] berpirsiyarê bûyerê ye. Sê roj şûnda, di 3yê Kanûna 1948an da, Adnan Menderes, merivê duyemîn ê partiya muxalefetê, DPê û du hevkarên wî derbarê vê mijarê da pêşnîyaznameyek pêşkêşî parlementoyê kirin.^[3]

Ev mijar di destpêka salên 1950î da ji aliyê parlamenterên Dîyarbekirê Mustafa Remzi Bucak, Mustafa Ekinci û Yusuf Azizogluyî ve ji Meclîsa Mezin a Milî ya Tirkîyê re hat anîn; General Mustafa Muglali ku berpirsiyarê bûyerê bû, hat girtin. Ew di sala 1951an da li zindanê mir.

Musa Anter, derbarê hin bûyerên serdema yek-partî da, di nav da bûyerên Elbak û Pirareş, dibêje: "Rojnameya Dîcle Kaynagi yekem car bûyerên Komkujiya Zîlan, Şêx Seîd, Agirî, Sason, Dêrsim, Pirareş û Elbakê (Sî û Sê) anî rojevê... Divê ez behsa wê yekê jî bikim ku helbesta hevalê min Ahmed Arîf a bi navê 'Sî û Sê Gule' piştî weşandina me hat nivîsandin. Bi vî awayî, bi saya helbesta hostane ya Ahmed Arîf ku digihîje nava dilê meriv, ev bû abîdeyek.”^[4]        

Mijara vê gotarê Qetlî’ama Pirareş e ku di sala 1937an da, çend sal berî kuştina 33 (32) gundiyên Kurd li Wan-Elbakê (Bûyera 33 Guleyan) pêk hat û bala rojnameya Dicle Kaynagi kişand ser xwe.

Bi kurtî bûyer wiha bû: Di salên 1936-1937an da, piştî gilîyek ji alîyê malbata Pirinçzadeyan ve ku alîgirên hikûmetê ne, li Dîyarbekirê, bi sedan kes bi tohmeta eşqîyabazîyê hatin binçavkirin. Ev kes ji Bismil, Çinar, Silîvan, navenda bajarê Dîyarbekirê û gundên derdorê bûn ku tê îdiakirin aîdî malbata Cemîlpaşazadeyan bûn, bi fermana Yekem Mufetîşê Giştî, General Abidin Ozmen. Paşê eşkere bû ku 103 kes, hemû mêr û di nav wan da zarokên 13 salî jî hebûn, li Pirareşê li ser rêya Dîyarbekir-Mêrdînê bi komî hatin kuştin.

Li aliyekî bûyerê malbata Pirinçzade, gilîkar û li aliyê din jî malbata Cemîlpaşazade hene. Di encama operasyonên ku di sala 1936an da dest pê kirin û heta bihara 1937an berdewam kirin da, gundîyên ku hatin binçavkirin, birin devera Pirareşê,^[5] ku bi qasî 20 kîlometreyan dûrî Dîyarbekirê ye, li nêzîkî rêya Dîyarbekir-Mêrdînê ye,paşê hate fêmkirin ku bi tevahî 103 kes bi gulebaranê di komên cuda da hatine kuştin.Paşê hate fêmkirin gundîyên ku ji aliyê tîmên gulebaranê ve hatine înfazkirin li nêzîkî gundê Arepyenice (Kirmasirtê) hatine veşartin.

Di atmosfera tirsê ya wê demê da, ev mijar negihîşt raya giştî. Kesî dengê xizmên kesên kuştî nebihîst. Yanzdeh sal piştî bûyerê, li dora serdema veguheztina hilbijartinên pirpartî, mijar cara yekem di 30ê Mijdara 1948an da di rojnameya Dîcle Kaynaği da wekî nûçeyek hate weşandin. Rojnameya Dîcle Kaynaği ku li Stenbolê di bin berpirsiyariya Mûsa Anterî da dihat weşandin, di hejmarên xwe yên 16ê Kanûna 1948an, 20ê Çileya 1949an û 19ê Îlona 1949an da berdewam kir ku mijarê bîne pêş. Rojnameyê, hema hema di her hejmarê da, bûyerên Wan-Elbak û Pirareş anî zimên û şopand. Bi Wezîrê Karên Hundir ê wê demê re polemîk hebûn.

Piştî ku rojnameya Dîcle Kaynagi ev mijar gîhand raya giştî, Necîp Fazıl Kisakurek, rojnamevanê muxalif ê navdar ê wê demê jî di rojnameya xwe ya bi navê “Buyuk Dogu” da ev mijar anî zimên. Pêşveçûna bûyeran di Buyuk Dogu da ji 27ê Çileya 1950î pê ve hate rêzkirin. Mijar di Buyuk Dogu da bi kurtasî wiha tê vegotin:

"...Karbidestên herêmî û bi taybetî Waliyê Mêrdînê, Fehmi Vural û Mufetîşê Giştî yê Yekem, Abidin Ozmen, bi awayekî bêserûber welatîyên bêguneh ji gundên wîlayetên têkildar kom dikin û wan bi komên ji çardeh kesan ji Mêrdînê ber bi Dîyarbekirê û ji Dîyarbekirê ber bi Mêrdînê ve dibin, mîna ku îfadeyên wan werin girtin û prosedurên wan werin temamkirin. Di dema veguhastinê da, cendirme li cihê Pirareşê van bêgunehan gulebaran dikin. Ew heta raporekê jî amade nakin ku dibêje, 'Dema ku direviyan hatine gulebarankirin!'... Di dawiyê da, koma dawîn a ji çardeh kesan, ku qaşo birine Dîyarbekirê, li xalek bilind tê sekinandin û serhengê cendirmeyan li wan diqîre: 'Desmêja xwe bigirin û dua bikin, em ê niha we gulebaran bikin!' Dema ku 14 kes ku wekî berxên qurbanê têne dîtin, desmêja xwe digirin, wekî zivirînek çarenûsê, çend otomobîl li ser... xuya dibin. rê…” "...dixuye. Di nav rêwiyên di otomobîlê da mufetîşek general û mufetîşek sivîl heye…"^[6]Necîp Fazil ji ber vê nûçe û nivîsê hate girtin. Di serdema DPê da hate berdan.

Bavê Canip Yildirim, Osman Şahap Beg, wê demê Serokê Çandinîyê li Mêrdînê bû û hevalekî nêzîk ê Fehmi Vuralê Walîyê Mêrdînê bû ku piştî Abidin Ozmen rola herî girîng di bûyerê da lîst. Ji ber vê yekê, Osman Şahap Beg di nav wan kesan da bû ku bûyerê ji nêz ve dizanibûn. Canip Yildirim, ku wê demê di pola sêyemîn a dibistana seretayî da bû, li gorî tiştên ku bavê wî jê re gotibû, di bîranînên xwe da hûrguliyên bûyerê bi berfirehî vedibêje. ^[7]

Piştî ku rojnameya Dicle Kaynagi di salên 1948-1949an da her du mijaran (Wan-Elbak û Pirareş) bi berdewamî di rojevê da hişt, di destpêka salên 1950î da (heta berî ku hikûmeta DP were ser desthilatê) ev mijar ket rojevê. Piştî ku DP hat ser desthilatê, parlamenterên Dîyarbekirê Mustafa Ekinci, Mustafa Remzi Bucak, û Yusuf Azizoglu van her du bûyeran bi berdewamî anîn rojeva Meclîsa Mezin a Milî ya Tirkîyê.

Di 26ê Kanûna 1952yan da, Parlamenterê Dîyarbekirê Mustafa Ekinci derbarê mijarê da pirsek li parlementoyê pêşkêşî Wezareta Karên Hundir û Dadê kir û ravekirinên berfireh pêşkêş kir. Piştî vê yekê, Wezîrê Dadê Osman Şevki Çiçekdag diyar kir ku ji ber têkiliya bûyerê bi erkên îdarî re, wî mufetîşek sivîl tayîn kiriye da ku lêpirsînek li ser Mufetîşê Giştî Abidin Ozmen, walîyên Dîyarbekir û Mêrdînê û fermandarên jendermeyan bike. Wî her wiha got: "Mufetîş gihîşt wê encamê ku ji ber tevlêbûna Wezîrê Karên Hundir ê berê Şukru Kaya di bûyerê da û pêwîstiya diyarkirina rewşa aliyên din ên berpirsiyar li gorî tevlêbûna wî, biryara vekirina lêpirsînê an nevekirina wê, li gorî bendên Destûrê û Meclîsa Mezin a Milî ya Tirkîyê ye û mesele ji Serokwezîrtiyê ra hatiye şandin."

Mustafa Ekinci, ku çend caran di Meclîsê da axivî, mesele ji endaman ra şîrove kir: "103 welatî li ser sînorê Mêrdînê bi awayekî takekesî hatin kuştin. Ger em bikevin kûrahiya rabirdûyê, min bi mînakên zindî wehşetên rêveberiya berê ku li ser qanûn, edalet û destûrê diqîriya, wehşetên ku ji yên Engizîsyonê girantir û dijwartir bûn, eşkere kirin. Tiştên ku min behs kirin tenê beşek ji bûyerên li Dîyarbekirê ne. Bûyer li Mêrdînê jî eynî bû, bi heman awayî li Rihayê, li Wanê, Bedlîsê, Sêrtê û di dawiyê da li her derê herêma 'Mufetîşê Giştî' qewimî... Serokwezîr, Wezîrê Karên Hundir û Abidin Ozmen ê wê demê berpirsiyarê sereke ne. Li gorî xala 170 ya Destûra Bingehîn, şandina wan bo Dadgeha Bilind bi biryara Meclîsê ve girêdayî ye..."^[8]

Di 7ê Gulana 1953yan da, Mustafa Remzî Bucak pêşniyaznameyek pêşkêşî parlementoyê kir û ji Wezîrê Dadê Şevki Çiçekdagî, li ser komkujiya Pirareşê pirsî. Di navbera salên 1952 û 1956an da, Mustafa Ekinci ev mijar gelek caran anî rojeva parlementoyê. Ekinci herî dawî di sala 1956an da ev mijar anî rojevê; di dawiyê da, lêpirsînek li dijî Mufetîşê Giştî Abidin Ozmen hate vekirin. Lêbelê, Abidin Ozmen nehat cezakirin. Mesele bê çareserî ma û piştî demekê, bi tevahî hate veşartin.

Gelek kuştin û komkujiyên bê daraz ên bi vî rengî li dijî Kurdan pêk hatine ku em hemî di van demên dawî da pê dizanin, lê di salên destpêkê yên komarê da, di serdema yek-partî da, bi hovanetir li dijî Kurdan hatine kirin. Her çend ev bûyer di rûpelên tarî yên dîrokê da winda bûne jî trawmayên ku wan ji duh heta îro di civaka Kurd da afirandine hîn jî berdewam dikin…^[9]  Werger: Ahmed KANÎ

      /CT/